راز هولناک مقبره‌های ابیدوس؛ آیا برخی فراعنه مصر خدمت‌گزاران خود را قربانی می‌کردند؟

شکل شکستگی‌ها نیز نکته‌ی دیگری را آشکار کرد. به گفته‌ی کمبل، آسیب‌ها بعید است بر اثر ضربه‌ی گرز ایجاد شده باشند؛ همان سلاحی که در آثار هنری مصر باستان، اغلب در دست پادشاه پیروز هنگام ضربه‌زدن به دشمنان دیده می‌شود. در عوض، احتمال دارد اجسام پهن و تختی از جنس چوب یا شاخ حیوانات عامل شکستگی‌ها بوده باشند.

بااین‌حال، شواهد به‌تنهایی دلیل بر این نیست که همه افراد مدفون در گورهای فرعی قربانی شده‌اند. کمبل تأکید می‌کند نمی‌توان سرنوشت افرادی را که جمجمه‌هایشان نشانه‌ای از آسیب ندارند، با اطمینان مشخص کرد. او می‌گوید: «ممکن است برخی از خدمت‌گزاران قربانی شده باشند و برخی دیگر نه.»

شواهد موجود همچنین نشان می‌دهد که تعداد گورهای فرعی به‌سرعت کاهش یافته؛ به نظر می‌رسد این رسم با آغاز دودمان دوم مصر از میان رفته باشد. اگر قربانی‌کردن خدمت‌گزاران در دوره‌ای از تاریخ مصر رواج داشته، ظاهرا این آیین برای مدت طولانی ادامه پیدا نکرده است.

سلیمه اکرام، استاد دانشگاه آمریکایی قاهره، می‌گوید فرضیه‌ی قربانی‌کردن خدمت‌گزاران تازه نیست، اما پژوهش کمبل از روش‌های علمی دقیق‌تری برای ارزیابی بقایای انسانی استفاده کرده است. به گفته‌ی اکرام، این رسم عمر کوتاهی داشت و بعدها پیکره‌هایی کوچک جای افراد را گرفتند.

اکرام احتمال می‌دهد که برخی یا همه‌ی خدمت‌گزاران، همراهی ابدی با پادشاهی که جایگاهی خدایی داشت را فرصتی برای ادامه‌ی خدمت در جهان پس از مرگ می‌دانستند. البته، ممکن است برخی دیگر از این سرنوشت وحشت داشته، مخالف بوده یا برای فرار نیز تلاش کرده باشند.

پژوهشگران اشاره می‌کنند که قربانی‌کردن افراد در کنار فرمانروایان به مصر باستان محدود نبوده و در فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی مختلف رخ داده است. همچنین، نباید فرض کرد که همه‌ی افراد این گورستان با سرنوشت خود موافق بوده‌اند.

شاید برخی درباریان پیوستن به پادشاه را موهبتی برای رسیدن به جاودانگی می‌پنداشتند، اما بعید نیست گروهی نیز با اطلاع از پایان تلخ زندگی خود، از ترس به وحشت افتاده و در پی فرار از سرنوشت محتومشان برآمده باشند. صحنه‌های قربانی‌کردن افراد احتمالا وضعیتی بسیار هولناک داشته‌اند و احتمال کشته‌شدن خشونت‌آمیز برخی افراد دور از انتظار نیست.

در نهایت، شکستگی‌های جمجمه‌ها پرسشی قدیمی را دوباره مطرح می‌کند: آیا برخی از اطرافیان نخستین فراعنه مصر، هنگام مرگ فرمانروای خود جانشان را از دست می‌دادند؟ یافته‌های تازه شواهدی در حمایت از این احتمال ارائه می‌کنند، اما برای مشخص‌شدن شمار قربانیان، چگونگی مرگ آن‌ها و نقش دقیق این افراد در آیین‌های تدفین، هنوز به شواهد بیشتری نیاز است.

پژوهش در نشریه‌ی Frontiers in Environmental Archaeology منتشر شده است.