Blog
نمایش چهار فیلم از گنجینه فیلمخانه ملی ایران در موزه سینما/ الستی و عقیقی سینمای مستند ایران را نقد و بررسی کردند
به گزارش خبرگزاری رزنیوز، به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده گنجینه فیلمخانه ملی ایران، سهشنبه ۲۶ آبانماه با حضور احمد الستی، پژوهشگر و مترجم سینما، و سعید عقیقی، پژوهشگر و منتقد سینما، در سالن سینما فردوس موزه سینمای ایران برگزار شد. مدیریت این نشست را بهناز شیربانی، روزنامهنگار، بر عهده داشت.
در این برنامه فیلمهای «خواستگاری» به کارگردانی ابراهیم گلستان (۱۳۴۰)، «ریتم» به کارگردانی منوچهر طیاب (۱۳۴۲)، «فجر طولانی» به کارگردانی احمد فاروقی قاجار (۱۳۴۴) و «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی (۱۳۵۰) به نمایش درآمدند.
بازخوانی آثار قدیمی و ضرورت دسترسی نسل جوان به گنجینه سینمای ایران
در ابتدای نشست، بهناز شیربانی ضمن خوشامدگویی به حاضران، از تلاشهای لادن طاهری، مدیر فیلمخانه ملی ایران، و فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینمای ایران، برای فراهم کردن امکان نمایش این آثار قدردانی کرد.
سپس احمد الستی درباره اهمیت نمایش دوباره فیلمهای کوتاه گنجینه فیلمخانه ملی ایران گفت: این فیلمها متعلق به دورهای هستند که من و چهبسا بسیاری از حاضران، شاگرد و علاقهمند آثار همین استادان بزرگی بودیم که امروز فیلمهایشان را تماشا کردیم. بسیار خوشایند است که این آثار را از دل گنجینه بیرون میکشید و دوباره در معرض دید مخاطبان قرار میدهید.
او افزود: این فیلمها نهتنها بخشی از تاریخ سینمای ایران، بهویژه در حوزه سینمای مستند، را بازمعرفی میکنند و در اختیار نسل جوان قرار میدهند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ این کشور هستند. نگرانی من این است که نسل جوان امروز شاید هرگز فرصت تماشای این آثار را پیدا نکرده باشد.
الستی با اشاره به نقش فیلمسازان این مجموعه در شکلگیری و پرورش مخاطبان سینما ادامه داد: بسیاری از آنها هنگام ساخت این فیلمها دانشجو و بسیار جوان بودند. این فرصت را داشتند که با فیلمسازان بزرگ گفتوگو کنند یا در کلاسهای درس آنها حضور داشته باشند. من هرگز نمیتوانم نقش این افراد را در پرورش و شکلگیری جمعیت گستردهای از مخاطبان سینما نادیده بگیرم.
او همچنین با اشاره به اهمیت بررسی تصاویر ارائهشده از ایران در این آثار، بر ظرفیت آنها برای شناخت وجوه مختلف جامعه و فرهنگ ایرانی و تجربههای متفاوت در زبان سینمایی تأکید کرد.
سینمای مستند ایران؛ از سفارشهای دولتی تا تجربه مستقل گلستان
سعید عقیقی در ادامه، با اشاره به زمینههای شکلگیری سینمای مستند ایران گفت: سینمای مستند در ایران، اساساً محصول فعالیت بخش دولتی بوده است؛ چه در قالب مستندهای صنعتی و چه در قالب آثاری که به سفارش اداره کل امور سینمایی کشور و سپس وزارت فرهنگ و هنر ساخته میشدند. نام این نهاد در تیتراژ پایانی بسیاری از فیلمهای آن دوره دیده میشود.
او با اشاره به مستندهای آموزشی ساختهشده در دورههای پیشین افزود: پیش از آن نیز آثاری وجود داشتند؛ از جمله فیلمهای دورهای که اصطلاحاً از آن با عنوان نسل چهارم یاد میشود و همچنین فیلمهای مرتبط با دوره سیراکیوز که بهوسیله آمریکاییها ساخته شده بودند. این آثار عمدتاً مستندهای آموزشی درباره بهداشت، جلوگیری از شیوع بیماریها و مسائل مرتبط با سلامت عمومی بودند.
عقیقی درباره ورود بخش خصوصی به سینمای مستند ایران در آن دوران خاطرنشان کرد: در میانه دهه ۱۳۳۰، ابراهیم گلستان استودیوی گلستان فیلم را تأسیس کرد. این مجموعه به نخستین بخش خصوصی فعال در این حوزه تبدیل شد.
او ادامه داد: گلستان برای تأمین هزینههای تولید آثار مستقل خود، از نهادها و مجموعههای مختلف سفارش میگرفت و با درآمد حاصل از آن سفارشها، فیلمهای موردنظرش را تولید میکرد. او همواره از این شیوه با تعبیری مشخص یاد میکرد و میگفت سفارشی از جایی میگرفتم و سپس با پول آن، کار دیگری انجام میدادم.
قاببندی و میزانسن در فیلم خواستگاری ابراهیم گلستان
عقیقی در تحلیل فیلم «خواستگاری» ساخته ابراهیم گلستان، حرکتهای دوربین و ترکیببندی تصاویر را از ویژگیهای برجسته آن دانست و گفت: این فیلم سرشار از حرکتهای حسابشده دوربین و قاببندیهای دقیق است. گلستان در ایجاد فضاهای تصویری و ترکیببندیهای مختلف مهارت چشمگیری دارد.
او با اشاره به سابقه عکاسی گلستان توضیح داد که نگاه او به ترکیببندی تصویر، با بسیاری از نمونههای مستند آن دوره تفاوت داشت. به گفته عقیقی، گلستان با روایت یک مراسم خواستگاری، از مکانها و موقعیتهای مختلف استفاده میکند و از طریق نمایش محیط کار داماد و فضای خانه، جهان شخصیتها را به مخاطب معرفی میکند.
احمد الستی نیز با تمرکز بر نحوه معرفی شخصیتها در این فیلم گفت: یکی از ویژگیهای مهم فیلم، نحوه معرفی شخصیتهاست؛ موضوعی که در زبان سینما از آن با عنوان نخستین ظهور شخصیت یاد میشود. نخستین باری که یک شخصیت تعیینکننده وارد قاب میشود، باید بهگونهای طراحی شود که جایگاه و اهمیت او را برای مخاطب مشخص کند. در این فیلم، ورود پدر عروس دقیقاً چنین کارکردی دارد.
او با اشاره به جزئیات میزانسن و طراحی صحنه افزود: حتی جزئیاتی مانند نیاوردن قندان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. قندان باید بهانهای برای حضور دختر در اتاق باشد تا او وارد شود و چادرش کنار برود. به این ترتیب، زیبایی و جذابیت ظاهری دختر بهتدریج در معرض نگاه دیگران قرار میگیرد.
الستی همچنین تغییر زاویه دوربین متناسب با جایگاه شخصیتها را از دیگر ویژگیهای این فیلم دانست و بر تسلط گلستان بر طراحی میزانسن و هدایت بازیگران تأکید کرد.
از ریتم موسیقی حسین تهرانی تا تجربه روایی احمد فاروقی قاجار
عقیقی در بخش دیگری از نشست، درباره نقش موسیقی در فیلم «ریتم» ساخته منوچهر طیاب بیان کرد: نکتهای که در فیلم «ریتم» برای من بسیار جالب بود، نقش موسیقی و ریتم در ساختار اثر است. در این فیلم، تنبک حسین تهرانی بهتدریج ما را وارد فضایی ذهنی و خیالانگیز میکند؛ فضایی که گویی خود حسین تهرانی آن را میآفریند.
او همراهی صدای ضرب با تصاویری از چرخدندهها و ریلهای قطار را فراتر از هماهنگی صوتی و تصویری دانست و گفت این ترکیب قرار است مخاطب را از جهان عینی به فضایی ذهنی و خیالانگیز منتقل کند.
عقیقی همچنین با اشاره به قطعه «ضرب لوکوموتیو» حسین تهرانی توضیح داد که این نوازنده پیش از ساخته شدن فیلم «ریتم»، مجموعهای از قطعات ریتمیک را ضبط کرده بود که یکی از آنها «ضرب لوکوموتیو» نام داشت. او در این قطعه با تنبک، صدای حرکت قطار را بازآفرینی کرده بود.
این منتقد سینما افزود که به اعتقاد او، الگوی ریتمیک تنبک در این قطعه میتوانسته مبنای ساختار فیلم «ریتم» قرار گرفته باشد.
احمد الستی نیز در ادامه به ویژگیهای فیلم «فجر طولانی» ساخته احمد فاروقی قاجار پرداخت و این فیلمساز را از چهرههای ناشناخته و قدرنادیده سینمای ایران دانست.
او درباره تجربه روایی این فیلم گفت: در این فیلم مجموعهای از تصاویر در کنار یک نریشن ادبی قرار گرفتهاند که داستان دیگری را روایت میکند؛ داستانی که در بسیاری از لحظات، هیچ ارتباط مستقیمی با تصاویر در حال نمایش ندارد. فیلمساز خطر چنین تجربهای را میپذیرد؛ کاری که در آثار دیگرش کمتر به این شکل انجام داده است.
عقیقی نیز با اشاره به اهمیت تصویر و امکان رهایی از روایت خطی در سینمای مستند، یکی از امتیازهای این شیوه را بینیازی از روایت مستقیم دانست. او با اشاره به نریشن فیلم و فضای اسطورهای آن، توضیح داد که گاهی آنچه راوی بیان میکند، ارتباط مستقیمی با تصاویر ندارد و همین ویژگی، مخاطب را با نوعی ایران اسطورهای مواجه میکند.
نقد فیلم شیراز و پایان نشست با پرسش حاضران
سعید عقیقی در بخش پایانی سخنانش، دیدگاه انتقادی خود را درباره فیلم «شیراز» به کارگردانی هوشنگ شفتی مطرح کرد. او با اشاره به تأثیرپذیری این نوع آثار از نمونههایی مانند فیلمهای رهنما یا آثاری از جنس «شقایق»، گفت که ارتباط چندانی با این مدل فیلمها برقرار نمیکند و ترجیح میدهد درباره این فیلم صحبت نکند.
دومین روز از برنامه نمایش و نقد و بررسی مجموعهای از فیلمهای کوتاه و انیمیشنهای تصحیحرنگشده گنجینه فیلمخانه ملی ایران، با پرسش حاضران از سخنرانان نشست به پایان رسید.
۲۴۲۲۴۳