ائتلاف در نظام برای پایان شرایط «نه جنگ و نه صلح»/ سه سناریوی پیش روی کشور؛ مذاکره، جنگ یا ادامه «نه جنگ و نه صلح» / عبور از بلاتکلیفی ضرورت دارد

رز نیوز: کلیدواژه «نه جنگ، نه صلح» یکی از کلیدواژه‌هایی بود که بعد از جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل، در تابستان سال گذشته راهی ادبیات سیاسی ایران شد و حالا با گذشت دو نبرد سنگین نظامی میان تهران، واشنگتن و تل‌آویو، به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های فضای سیاسی و اقتصادی ایران تبدیل شده است. موضوعی که بارها در اظهارات مقامات ارشد کشور مطرح شده و کارشناسان بر به پایان رساندن این وضعیت تأکید دارند.

مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم و رئیس شورای عالی امنیت ملی، در چند روز گذشته از دستور مقام معظم رهبری برای پایان دادن وضعیت نه جنگ و نه صلح خبر داد و گفت: «ما می‌توانیم با عزت، گفت‌وگو کنیم و با عزت، موضوع را تمام کنیم. ما اهل گفت‌وگو و مذاکره هستیم و منطق حکم می‌کند اگر می‌توانیم حق خود را با گفت‌وگو بگیریم، خودمان را درگیر جنگ نکنیم. اما در مقابل زور و قلدری هم تسلیم نخواهیم شد.»

اگرچه پزشکیان، پیش‌تر هم تأکید کرده بود که؛ «رهبر شهید دستور داد که وضعیت نه جنگ و نه صلح را تمام کنید؛ باید از این وضعیت خارج شویم و ما باید تکلیف خودمان را روشن کنیم.» اما تأکید دوباره او بر ضرورت پایان دادن به این وضعیت، فقط یک موضع‌گیری در حوزه سیاست خارجی نیست؛ بلکه مسئله اصلی این است که این وضعیت تأثیر مهمی در اقتصاد کشور، تولید، سرمایه‌گذاری و زندگی روزمره مردم داشته و ادامه آن تبعات سنگینی برای کشور دارد. همچنین موضوع تاب‌آوری در شرایط اضطرار و تکمیل شدن ظرفیت تحمل آن از سوی مردم، از موضوعاتی که کارشناسان سیاسی و اقتصادی بارها نسبت به آن هشدار دادند و تأکید داشتند که ادامه دادن این روند، می‌تواند موجی از نارضایتی را در کشور ایجاد کند.

مانند پرویز امینی، جامعه‌شناس و چهره سیاسی اصولگرا که در همین زمینه به خبرگزاری رز نیوز گفت: «با توجه به اینکه تجربه دی‌ماه را بعد از جنگ ۱۲روزه داریم، چرا دوباره تکرار نشود؟ این مسئله به چند عنصر وابسته است. هرچه خطر تهدید جنگ کاهش پیدا کند، و هم‌زمان نارضایتی اقتصادی و اجتماعی افزایش یابد. اگر در کنار آن، اتفاقی مانند افزایش یک‌باره قیمت‌ها یا ماجرای بنزین رخ دهد، همه این عوامل می‌توانند زمینه تکرار اعتراضات سال ۱۴۰۴ را، حتی به شکلی خشونت‌آمیزتر، فراهم کنند.»

هرچند ابزار مورد نیاز برای پایان دادن به شرایط نه جنگ و نه صلح مذاکره با طرف متخاصم یعنی ایالات متحده است، اما برخی طیف‌های سیاسی که در فضای سیاسی ایران به تندروها مشهور هستند، با هرگونه مذاکره‌ای مخالفت می‌کنند. به عبارت دیگر مشخص نیست خواسته آنها در این وضعیت چیست؛ چرا که سه راه بیشتر پیش پای کشور نیست؛ یا مذاکره و رسیدن به یک توافق؛ یا جنگ و درگیری نظامی یا ادامه همین شرایط نه جنگ و نه صلح.

جنگ و درگیری نظامی در این سه سناریو بدترین سناریو است که می‌توان متصور بود؛ ویرانی‌ها و هزینه‌های جانی و مالی و زیرساختی که این گزینه برای کشور به بار می‌آورد چنان سنگین خواهد بود که شاید برای جبران آن دهه‌ها نیاز باشد؛ از سوی دیگر بعید است در چارچوب سیاست‌های جمهوری اسلامی، استقبال از درگیری نظامی جایی داشته باشد. 

از پایان جنگ 12 روزه، کشور درگیر شرایط نه جنگ و نه صلح است؛ شرایطی که آسیب‌های آن چنان بوده که غالب مقامات ارشد را بر این داشت تا هم و غم خود را بر پایان این وضعیت بگذارند و رهبر شهید نیز به رئیس جمهوری دستور اتمام این شرایط را بدهند. این شرایط، به گونه حالت تعلیق برای فعالیت‌های جامعه بخصوص در حوزه اقتصادی است. 

راه برون رفت از این شرایط نیز همان گزینه اول است؛ مذاکره برای دستیابی به یک توافق. بنا بر این مخالفت با مذاکره به معنای موافقت با وضعیت نه جنگ و نه صلح است یا موافقت با درگیری نظامی. اینکه برخی گروه‌های سیاسی با هرگونه مذاکره مخالفت می‌کنند مشخص نیست کدامیک از دو راه دیگر را می‌پسندند یا راه سومی در آستین دارند. 

اعضای شورای عالی امنیت ملی چه گفتند؟

از سوی دیگر، زمانی که چشم‌انداز روابط خارجی کشور و همچنین سطح تنش‌های نظامی و احتمالات درباره وقوع جنگ نامشخص باشد، تصمیم‌گیری‌های اجتماعی و اقتصادی با دشواری‌های بیشتری مواجه می‌شود و مردم و فعالان اقتصادی نمی‌دانند که شرایط در روزها و ماه‌های آینده چگونه خواهد بود و همین موضوع می‌تواند ریتم عادی زندگی را با مشکلات زیادی همراه کند.

اما بررسی مواضع مقامات ارشد کشور نشان از آن دارد که علاوه بر مسعود پزشکیان، مقامات دولتی و حتی اعضای شورای عالی امنیت ملی هم بارها بر ضرورت پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح تأکید داشتند. سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی در اواخر مهرماه در گفت‌وگویی با دراپ سایت درباره وضعیت نه جنگ و نه صلح گفت: «مسئله نظامی ما این نیست که آیا می‌توانیم جنگ را دقیقاً به همان شکلی که در روز نخست بود تا چند سال تکرار کنیم یا نه. هیچ کشوری یک جنگ چندساله را به این شکل ادامه نمی‌دهد. ارتش خود را تطبیق می‌دهد، تاکتیک‌ها را تغییر می‌دهد، توانمندی‌های گران‌قیمت را حفظ می‌کند، تولید را در جاهایی که امکان دارد افزایش می‌دهد و به دنبال راه‌های کم‌هزینه‌تر برای تحمیل هزینه به دشمن می‌رود.»

وی با اشاره به وضعیت اقتصادی و محاصره دریایی ایران تأکید کرده بود: «در اقتصاد نیز همین مسئله صادق است. ایران از یک محاصره طولانی آسیب خواهد دید؛ هر کسی خلاف این را بگوید واقع‌بین نیست. خانواده‌ها هزینه خواهند داد، سرمایه‌گذاری آسیب خواهد دید و حفظ برخی بخش‌های اقتصاد دشوارتر خواهد شد. اما درد اقتصادی و فروپاشی راهبردی یک چیز نیستند.»

از سوی دیگر، در چند روز گذشته، خبرسازی‌هایی درباره دیدار محسن رضایی با جی‌دی ونس در دوحه در فضای رسانه‌ای منتشر و سپس تکذیب شد. اما این خبرسازی‌ها پس از نامه معاون ترامپ به دبیر شورای عالی امنیت ملی در حالی صورت گرفت که رضایی در چند روز گذشته، در سفری به روسیه با ولادیمیر پوتین دیدار کرد. اگرچه او درباره این سفر و جزئیات دیدارش با پوتین گفت: «آقای پوتین به‌صراحت اعلام کردند که تجاوز نظامی به ایران، جنگ ظالمانه‌ای بود و باید هرچه سریع‌تر تمام شود؛ رئیس‌جمهور روسیه همچنین اعلام کرد که هر کمکی که از طرف روسیه برای پایان دادن به این جنگ مقدور باشد، آماده همکاری خواهد بود.»

همچنین محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران نیز از دستور مقام معظم رهبری روایت کرد. او گفت که؛ «مأموریت نماینده ویژه در امور چین، در قالب یک ستاد که نقش راهبری کلان و نظارت بر اجرای امور را داشته باشد شکل خواهد گرفت. نقش چین در پایان دادن به جنگ و شرایط «نه جنگ و نه صلح» برجسته است.»

او پیش‌تر هم در سفری به عراق و در نشست هم‌اندیشی با فعالان اقتصادی ایرانی و عراقی تأکید کرده بود که؛ «ما هر چقدر قدرت نظامی داشته باشیم ولی اگر مردم گرسنه باشند و گردش مالی، رشد اقتصادی و تولید ملی نداشته باشیم، دوام نمی‌آوریم.»

پایان نه جنگ نه صلح با چه سازوکاری؟

اگرچه وضعیت نه جنگ و نه صلح، وضعیت مطلوبی برای کشور نیست و کنار هم قرار دادن اظهارات مقامات ارشد کشور حاکی از آن است که در سطوح بالای کشور تصمیم به پایان دادن به وضعیت در حالی بررسی است، اما این پرسش مهم ایجاد می‌شود که خروج از این وضعیت قرار است از چه طریقی خاتمه پیدا کند؟ آیا مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن با میانجی‌گری قطر می‌تواند به یک توافق جدیدی منجر شود و یا نشانه‌ها برای شروع یک درگیری جدید حتمی است؟

فارغ از آنکه تحلیل‌ها و پیش‌بینی‌هایی که در تحولات پیش‌روی ایران و آمریکا مطرح می‌شود، دو گفتمان متفاوت در کشور جاری است. در واقع، برخی از سیاسیون بر این باورند که باید علی‌رغم آمادگی‌های نظامی از سوی نیروهای مسلح کشور برای شروع دوباره جنگ، با کمک دیپلماسی و مذاکره از طریق میانجی‌ها به سمت یک توافق برای حل‌وفصل این موضوع رفت. از طرف دیگر، هم برخی دیگر که در طیف تندروی سیاسی قرار دارند، بر ضرورت یک حمله پیش‌دستانه و تهاجم برای پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا و وضعیت نه جنگ و نه صلح تأکید دارند و با هر مذاکره‌ای با آمریکا مخالفت می‌کنند. گروهی که نه تنها راهکاری برای بهتر شدن شرایط کشور ارائه نمی‌کنند که حتی اظهارات آنان باعث می‌شود تا کاسبان تحریم از شرایط کشور سودهای هنگفتی به جیب بزنند و تنها مردم هستند که از این شرایط اقتصادی متضرر شده‌اند.

با این حال، رمزگشایی از اظهارات اخیر رئیس‌جمهور مبنی بر گفت‌وگوی عزتمندانه این ذهنیت را ایجاد می‌کند که شورای عالی امنیت ملی در حال اتخاذ تصمیمی مهم درباره خروج از شرایط فعلی با هماهنگی سطوح عالی حاکمیت است تا این اراده سیاسی به یک مسیر اجرایی تبدیل شود. چنانچه پایان وضعیت نه جنگ و نه صلح صرفاً به معنای متوقف شدن درگیری نظامی نیست؛ بلکه به معنای تعیین تکلیف روابط خارجی، کاهش نااطمینانی‌های اقتصادی و ایجاد چشم‌اندازی قابل پیش‌بینی برای اداره کشور نیز خواهد بود. به همین دلیل، اهمیت اظهارات اخیر مقام‌های ارشد را باید در طرح دوباره ضرورت عبور از بلاتکلیفی جست‌وجو کرد؛ ضرورتی که تحقق آن بیش از هر چیز به سرنوشت مذاکرات، میزان انعطاف طرفین و امکان رسیدن به توافقی پایدار بستگی دارد.

۲۹۲۱۵