اندام مرموز نهنگ عنبر که کشتی‌ها را غرق می‌کند

یکی از بازماندگان حادثه غرق‌شدن کشتی که بعدها الهام‌بخش رمان «موبی دیک» شد، بیش از ۲۰۰ سال پیش نظریه‌ای درباره‌ی قدرت نهنگ عنبر مطرح کرده بود؛ اینکه این جانور چگونه می‌تواند یک کشتی‌ را که چند برابر بزرگ‌تر از خودش است، نابود کند. اکنون پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند آن نظریه احتمالاً درست بوده است.

صبح ۲۰ نوامبر ۱۸۲۰، توماس نیکرسون ۱۵ ساله تازه از حمله‌ی نهنگی جان سالم به در برده بود که با ضربه، بدنه‌ی قایقش را سوراخ کرده بود. نیکرسون و همراهانش در حالی که آب به درون قایقشان وارد می‌شد، با سرعت به سمت کشتی اصلی شکار نهنگ پارو زدند و تصور کردند دیگر خطری تهدیدشان نمی‌کند.

اما وقتی نیکرسون سکان کشتی «اسکس» را در دست گرفت، نهنگ بسیار بزرگ‌تری را دید که با سرعت به سمت آن‌ها می‌آمد. او اوون چیس، افسر اول کشتی را خبر کرد. خدمه شروع به فریادزدن کردند و لحظاتی بعد، آن‌طور که نیکرسون ۵۰ سال بعد در خاطراتش نوشت، «برخوردی سهمگین» رخ داد.

نهنگ با چنان نیرویی به اسکس برخورد کرد که همه‌ی افراد روی عرشه تعادل خود را از دست دادند. سپس حدود ۲۷۰ متر از کشتی دور شد، ناگهان برگشت و با نهایت سرعت دوباره به سمت آن آمد. برخورد دوم تمام قسمت جلویی کشتی را درهم شکست و اسکس غرق شد.

اگر این ماجرا شبیه داستان یک رمان به نظر می‌رسد، دلیلش این است که غرق‌شدن اسکس بعدها الهام‌بخش هرمان ملویل برای نوشتن «موبی دیک» شد. اکنون، ۱۷۵ سال پس از انتشار این کتاب، پژوهش‌ها توضیح می‌دهند که نهنگ عنبر چگونه می‌تواند جسمی همچون کشتی را که چند برابر بزرگ‌تر از خودش است، در هم بکوبد و غرق کند. جالب اینکه اوون چیس، افسر اول اسکس، بیش از ۲۰۰ سال پیش همین پاسخ را مطرح کرده بود.

نکته‌ی عجیب این است که این توانایی ظاهراً در همان بخشی از بدن نهنگ قرار دارد که زمانی شکارچیان به‌دلیل روغن ارزشمندش آن را هدف می‌گرفتند: داخل سر.

نهنگ‌های عنبر سر بسیار بزرگی دارند. سر آن‌ها حدود یک‌سوم طول کل بدن را تشکیل می‌دهد. مغز این جانور نیز که می‌تواند تا حدود ۹ کیلوگرم وزن داشته باشد، بزرگ‌ترین مغز در میان همه‌ی جانوران شناخته‌شده است.

روغن اسپرماستی سوخت باکیفیتی به شمار می‌رفت و پس از سفت‌شدن می‌شد از آن برای ساخت محصولاتی مانند صابون و شمع استفاده کرد. در قرن‌های هجدهم و نوزدهم، حدود ۳۰۰هزار نهنگ عنبر در سراسر جهان برای دستیابی به همین روغن کشته شدند.

با وجود این حجم گسترده از شکار و استخراج اسپرماستی، دانشمندان هنوز همه‌ی کاربردهای این اندام را نمی‌شناسند. یکی از فرضیه‌ها این است که اسپرماستی می‌تواند در مبارزه هم نقش داشته باشد.

به گفته‌ی دیو کریر، زیست‌شناس تکاملی، فرضیه‌ی استفاده از پیشانی نهنگ عنبر به‌عنوان سلاح، ایده‌ای جدید نیست. اوون چیس، یکی از خدمه‌ی کشتی اسکس، در قرن نوزدهم مطرح کرده بود که پیشانی این جانور می‌تواند نقش یک ابزار ضربه‌زننده را داشته باشد؛ ایده‌ای که پژوهشگران سال‌ها بعد آن را بررسی کردند.

زیست‌شناسان در دو قرن گذشته تا حد زیادی ایده‌ی چیس را نادیده گرفته بودند، اما کریر باور دارد که تجربه و برداشت آن شکارچی احتمالاً درست بوده است.

کریر در مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۲ پیشنهاد کرد که ساختار بزرگ و چرب پیشانی نهنگ عنبر می‌تواند مانند دژکوب عمل کند و ضربه‌ای بسیار شدید به رقیب وارد کند؛ رفتاری که مشابه آن در اسب‌های آبی هم دیده می‌شود. او توضیح می‌دهد که نهنگ‌ها پستاندار هستند و با جانورانی مانند گوزن و قوچ خویشاوندی تکاملی دارند؛ جانورانی که نرهایشان برای رقابت با سر به یکدیگر ضربه می‌زنند. به همین دلیل، ممکن است چنین رفتاری از اجداد آن‌ها به ارث رسیده باشد.