Blog
خشک شدن دریاچههای ترکیه و تلاش برای نجات پرندگان مهاجر
در یک روز سرد پاییزی، میان نمنم باران یخزده، چاغان حقی شکرجیاوغلو با دوربین دوچشمی کنار دریاچه آکتاش ایستاده و حرکت پرندگان را دنبال میکند. این دریاچه در مرز ترکیه و گرجستان قرار دارد و در صبح مهآلود، سطح آرام آن پر از پرندگانی است که از میان مه بهسختی دیده میشوند.
شکرجیاوغلو میگوید: «آکتاش آخرین دریاچه ترکیه است که هنوز هم محل حضور همزمان پلیکان خاکستری و پلیکان سفید بزرگ محسوب میشود.»
در نزدیکی دریاچه، روستای کناربِل قرار دارد؛ روستایی کوچک با چند خانه سنگی، سقفهای فلزی و زمینهای کشاورزی گلآلود که گاوها در آن رفتوآمد میکنند. در همان نزدیکی یک پایگاه نظامی نیز قرار گرفته است؛ منطقهای که زمانی یکی از مرزهای میان ناتو و اتحاد جماهیر شوروی بود. همین محدودیت نظامی باعث شده فعالیتهای انسانی مانند قایقسواری، پیکنیک در جزایر دریاچه و ایجاد مزاحمت برای پرندگان مهاجر کمتر شود.
منطقه شمالشرقی ترکیه که دریاچه آکتاش در آن قرار دارد، یکی از مهمترین مسیرهای مهاجرت و زیستگاههای پرندگان در ترکیه و جهان است. گونههای پرندگان این منطقه حدود ۶۸ درصد از تمام گونههای ثبتشده در ترکیه را شامل میشوند.
اما این تالابهای ارزشمند با سرعت زیادی در حال خشک شدن هستند. در شرایطی که چهار پنجم دریاچههای ترکیه از بین رفتهاند، شکرجیاوغلو و گروه کوچکی از بومشناسان تلاش میکنند از آخرین پناهگاههای مهم پرندگان مهاجر محافظت کنند.
موفقیتی کوچک در مسیر حفاظت از پرندگان
وقتی طرح ساخت جادهای در نزدیکی دریاچه آکتاش مطرح شد که قرار بود تا مرز گرجستان ادامه پیدا کند، شکرجیاوغلو و تیمش نگران بودند سر و صدای خودروها آرامش پرندگان مهاجر را مختل کند. آنها پیشنهاد کردند مسیر جاده حدود یک و نیم کیلومتر از دریاچه فاصله داشته باشد.
همچنین درخواست کردند در صورت نزدیک بودن جاده به دریاچه، موانعی برای کاهش آلودگی صوتی و دیداری نصب شود تا پرندگان هنگام عبور از مسیر خودروها، ارتفاع بیشتری بگیرند و خطر برخورد کاهش پیدا کند. دولت این پیشنهادها را پذیرفت و موانع حفاظتی ساخته شدند. شکرجیاوغلو این اتفاق را «یکی از معدود داستانهای موفق حفاظت از پرندگان» توصیف میکند.
دریاچه آکتاش در مرز ترکیه و گرجستان، آخرین پناهگاه در ترکیه است که پلیکان خاکستری و پلیکان سفید بزرگ را همزمان در خود جای میدهد
چاغان حقی شکرجیاوغلو، بومشناس حفاظت، پرندهشناس، زیستشناس مناطق گرمسیری و عکاس حیاتوحش، بنیانگذار سازمان «کوزئیدوغا» است که برای پایش و حفاظت از پرندگان، تالابها و دریاچههای شرق ترکیه فعالیت میکند.
فعالیتهای شکرجیاوغلو ترکیبی از پژوهش علمی، مذاکره با نهادهای محلی، مدیریت چالشهای مناطق مرزی و تلاش برای مقابله با اثرات تغییرات اقلیمی است. شکرجیاوغلو و تیم کوزئیدوغا در سال ۲۰۰۶ ایستگاه پژوهشی ارس را در مسیر مهاجرت پرندگان قفقاز-اوراسیا راهاندازی کردند که نخستین مرکز تحقیقاتی مهاجرت پرندگان در شرق ترکیه به حساب میآید.
پرندگان منطقه به مرزهای ترکیه محدود نمیشوند. آنها در مسیر مهاجرت خود میان اروپا و آفریقا جابهجا میشوند و تالابهای شرق ترکیه یکی از توقفگاههای مهم این سفر طولانی هستند.
اما این زیستگاهها با تهدید جدی روبهرو هستند. حدود دوسوم گونههای پرنده جهان با کاهش جمعیت مواجه شدهاند و در ترکیه بسیاری از گونهها برای بقا به تالابها وابستهاند. همزمان، خطر خشکسالی و بیابانزایی در این کشور افزایش یافته و حدود ۸۸ درصد از خاک ترکیه در معرض خطر بیابانزایی قرار دارد.
وضعیت دریاچهها نیز نگرانکننده است. به گزارش بیبیسی، از ۲۴۰ دریاچه ثبتشده در ترکیه، ۱۸۶ دریاچه تاکنون خشک شدهاند و فشار بر منابع آب همچنان ادامه دارد؛ نزدیک به ۸۰ درصد منابع آبی کشور برداشت میشوند.
شکرجیاوغلو و گروه کوچک او تلاش میکنند در یکی از مهمترین مناطق پرندگان مهاجر، از باقیمانده تالابها محافظت کنند؛ منطقهای که برای پرندگانی که میان آفریقا و اوراسیا در رفتوآمد هستند، نقشی مهم در مسیر مهاجرت و تولیدمثل دارد.
خشکشدن و مبارزه برای نجات تالاب
دریاچه آکتاش به دلیل قرار گرفتن در مرز ترکیه و گرجستان، تا حدی از دخالتهای انسانی دور مانده است؛ اما دریاچه کویوجوک در نزدیکی مرز ارمنستان چنین حفاظتی نداشته است. این دریاچه که حدود ۷۷ کیلومتری جنوب آکتاش قرار دارد، زمانی یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر منطقه بود.
شکرجیاوغلو نخستینبار در سال ۲۰۰۴ و در جریان سفری تحقیقاتی برای بررسی پروانهها به کویوجوک رفت. تعداد بالای پرندگان مهاجر در این دریاچه او را شگفتزده کرد. وی میگوید: «در مساحتی حدود ۲٫۲ کیلومتر مربع، بیش از ۴۰هزار پرنده شمارش کردیم که نیمی از آنها اردک سرحنایی بودند. در آن زمان جمعیت جهانی این پرنده حدود ۱۷۰هزار قطعه بود؛ یعنی حدود ۱۲ درصد از جمعیت جهان در همین دریاچه کوچک حضور داشت.»
اما این زیستگاه ارزشمند بهتدریج آب خود را از دست داد. شکرجیاوغلو و تیمش هر سال عمق آب و تغییرات خط ساحلی دریاچه را اندازهگیری میکردند و در سال ۲۰۱۰ متوجه شدند سطح آب با سرعت زیادی کاهش یافته است. عمق دریاچه که در سال ۱۹۹۷ حدود ۱۳ متر بود، هنگام آغاز فعالیتهای پژوهشی شکرجیاوغلو به ۴٫۵ متر رسیده بود و تا سال ۲۰۱۰ عمیقترین نقطه آن فقط یک متر عمق داشت.
تالابهای شرق ترکیه برای پرندگان مهاجر بسیار مهم هستند، اما ۱۸۶ دریاچه از ۲۴۰ دریاچه ترکیه خشک شدهاند
شکرجیاوغلو میگوید: «همان زمان فهمیدم دریاچه واقعاً در حال کوچکشدن است. هرگز فکر نمیکردم کاملاً ناپدید شود، اما متوجه شدم وضعیت جدی است.»
خشک شدن کویوجوک نتیجه یک عامل نبود. روستاییان برای تأمین آب دامها، سدهای کوچک و غیرمجاز روی جویبارهای ورودی به دریاچه ساخته بودند و جریان آب را کاهش میدادند. چاههای غیرمجاز نیز با برداشت از آبهای زیرزمینی، فشار بیشتری بر منابع آبی وارد میکردند. در نهایت، آبی که باید به زیستگاه پرندگان میرسید، برای مصارف انسانی و دامها مصرف میشد.
شکرجیاوغلو برای نجات دریاچه وارد عمل شد. او مقامهای محلی را متقاعد کرد چاهی حفر کنند تا آب دوباره به دریاچه پمپاژ شود. خودش این اقدام را به «شیمیدرمانی» تشبیه میکند؛ راهکاری موقتی برای مقابله با بحران، نه درمانی پایدار. اجرای این طرح فقط به دلیل کوچکبودن دریاچه، با مساحت حدود ۲ کیلومتر مربع، امکانپذیر بود.
همزمان، تیم شکرجیاوغلو با روستاییان همکاری کرد تا سدهای غیرقانونی روی مسیر جویبارهای ورودی برداشته و جریان طبیعی آب دوباره برقرار شود. او میگوید: «دیگر دریاچه نیست، اما به تالاب تبدیل شده و هنوز به زمین خشک و بیحاصل تبدیل نشده است. حفاظت از طبیعت همین است؛ باید امیدوار بمانم و به تلاش ادامه دهم.»
اکنون شکرجیاوغلو و تیمش همچنان وضعیت منطقه را زیر نظر دارند. در حالی که مرز ترکیه و گرجستان تا حدی از دریاچه آکتاش محافظت کرده، بستهبودن مرز زمینی ترکیه و ارمنستان باعث شده اطراف کویوجوک نیز کمتر تحت فشار توسعه انسانی قرار بگیرد. اما احتمال بازگشایی این مرز نگرانیهایی ایجاد کرده است، زیرا کوتاهترین مسیر میان ترکیه و ارمنستان ممکن است از میان تالابهای اطراف کویوجوک عبور کند.
قهرمانان دنیای پرندگان
شکرجیاوغلو ابتدا میخواست ایستگاه پایش پرندگان را در دریاچه کویوجوک ایجاد کند، اما با کوچکتر شدن و کاهش آب این دریاچه، به دنبال مکان دیگری رفت. در نهایت، در سال ۲۰۰۶ و در نزدیکی رودخانه ارس در استان ایغدیر، ایستگاه پایش پرندگان ارس را راهاندازی کرد.
ایستگاه پایش پرندگان ارس در قلب تالاب ارس قرار دارد و هر سال حدود ۶ ماه، گروهی از داوطلبان بهصورت روزانه پرندگان را گرفته، بررسی و علامتگذاری میکنند. اعضای تیم هر ساعت برای بررسی تورهای مخصوص به تالاب میروند؛ با چکمههای بلند گِلی به ایستگاه برمیگردند و پرندگانی را که برای مدت کوتاهی در تور گرفتار شدهاند، برای اندازهگیری و ثبت اطلاعات به داخل مرکز منتقل میکنند.
ایستگاه ارس تنها مرکز پایش پرندگان در شرق ترکیه است و داوطلبانی از سراسر کشور در حفاظت از پرندگان مهاجر مشارکت میکنند
هر پرنده پس از شناسایی، وزنکشی، اندازهگیری طول بالها، تعیین گونه و جنسیت، با حلقه شناسایی کوچکی علامتگذاری میشود و دوباره به طبیعت بازمیگردد. این اطلاعات به پژوهشگران کمک میکند مسیر مهاجرت، تغییرات جمعیت و وضعیت سلامت گونههای مختلف را در طول سالها دنبال کنند.
ایستگاه ارس تنها مرکز انجام پایش پرندگان در شرق ترکیه است. دیوارهای ساختمان کوچک آن با عکسهای پرندگان شکرجیاوغلو و نوشتههایی مانند «فقط برای پرندگان!» پوشیده شده است که به قلابهای نگهداری کیسههای مخصوص پرندگان اشاره دارد.
داوطلبان پروژه از نقاط مختلف و با پیشینههای متفاوت به منطقه آمدهاند. برخی به دنبال حشرات کمیاب هستند، برخی نویسندگی یا معماری را دنبال میکنند و برخی دیگر زندگی روزمره متفاوتی دارند، اما همگی بخشی از زمان خود را صرف مطالعه و حفاظت از پرندگان مهاجر میکنند.
آیشنور آکگون، یکی از اعضای تیم، مسئول حلقهگذاری پرندگان است که شامل نصب حلقههای کوچک شناسایی روی پای پرندگان میشود. او یکی از معدود افرادی در ترکیه است که مجوز حلقهگذاری پرندگان را دارد. پیش از او، شکرجیاوغلو اولین دارنده این مجوز بود.
برای این تیم، هر پرنده فقط نمونهای آماری نیست. ویژگیهایی مانند وزن، طول بال، جنسیت و گونه هر پرنده ثبت میشود تا تصویری دقیقتر از وضعیت پرندگان مهاجر منطقه به دست آید. در یک روز پاییزی، آنها گونههایی مانند چکچک اروپایی، سسک کوهی و پیپت چمنزار را بررسی کردند. این پرندگان پس از ثبت اطلاعات، دوباره به آسمان تالاب ارس بازگردانده شدند.
تهدیدهایی که از راه میرسند
در حالی که ایستگاه پایش پرندگان ارس نقش مهمی در شناخت و حفاظت از گونههای مهاجر دارد، پروژهای عمرانی در نزدیکی این منطقه میتواند آینده این زیستبوم حساس را تهدید کند. عملیات مقدماتی پروژه سد مخزنی توزلوجا آغاز شده و محل استقرار کارگران ساخته شده است، اما ساخت بدنه اصلی سد هنوز شروع نشده است.
سازمان کوزئیدوغا تلاش کرده است با مذاکره، میزان آسیبهای این پروژه را کاهش دهد. این سازمان توانسته موافقتهایی برای حفظ دو روستا به دست آورد، اما طبق برنامه فعلی، سه روستا و ایستگاه حلقهگذاری پرندگان ارس در محدودهای قرار دارند که با آبگیری سد زیر آب خواهند رفت.
شکرجیاوغلو میگوید: «ساخت سد پنج سال زمان میبرد، بنابراین همچنان به گفتوگو، مذاکره و تلاش ادامه میدهیم و امیدواریم این اتفاق رخ ندهد؛ اما از نظر قانونی امکان اقدام بیشتری نداریم.»
مسئول بخش حفاظت از طبیعت و پارکهای ملی در دولت محلی میگوید بررسیهای زیستمحیطی لازم انجام شده و تجربه پروژههای مشابه نیز در نظر گرفته شده است. به گفته او، برای کاهش آسیب به پرندگان، راهکارهایی مانند ساخت جزایر مصنوعی در مخزن سد در نظر گرفته شده تا زیستگاههای جدیدی برای جانوران ایجاد شود.
سرنوشت تالابهای شرق ترکیه نتیجه تلاقی چند نیروی متفاوت است؛ از یک سو تلاش برای حفاظت از طبیعت و مقابله با خشکسالی، و از سوی دیگر نیاز انسان به ساخت زیرساخت و تأمین منابع آب. حتی مرزهای سیاسی که در مورد دریاچه آکتاش به حفظ آرامش زیستگاه کمک کردهاند، در برابر پروژههای توسعه همیشه مانع ایجاد نمیکنند.
به باور شکرجیاوغلو، در رقابت بر سر آب، طبیعت همیشه بازنده است. او میگوید: «اگر به مردم بگویی این آب را برای اردکها نگه میداریم، کسی به تو رأی نمیدهد.»
شکرجیاوغلو معتقد است رقابت بر سر منابع آب معمولاً به ضرر طبیعت تمام میشود. او میگوید: «دریاچهها بهمرور زمان تغییر میکنند، اما انسانها همیشه آب بیشتری میخواهند. وقتی طبیعت و انسان برای آب رقابت کنند، معمولاً طبیعت بازنده است.»
او میافزاید: «اینکه به مردم بگویید این آب را برای اردکها نگه میداریم، احتمالاً رأی زیادی برای شما به همراه نمیآورد.»
با وجود این تهدیدها، زندگی در تالابهای شرق ترکیه همچنان ادامه دارد. حواصیلها کنار آب میایستند، زاغیها در آسمان پرواز میکنند و باکلانها روی سطح تالاب فرود میآیند. اما آینده این پناهگاه مهم پرندگان مهاجر به تصمیمهایی بستگی دارد که انسانها برای استفاده از آب و زمین میگیرند.
لینک خبر در وبسایت zoomit