اخبار فرهنگ و هنر

سلطه بر داده‌ها می‌تواند به شکل جدیدی از سلطه بر جوامع تبدیل شود

سلطه بر داده‌ها می‌تواند به شکل جدیدی از سلطه بر جوامع تبدیل شود

به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم؛ کنفرانس بین‌المللی مطالعات اسلامی، آموزش، علوم و تحول اجتماعی (SICIESST 2026) با حضور یحیی جهانگیری سهروردی رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، و جمعی از سخنرانان و پژوهشگران کشورهای مختلف، از جمله کشورهای آفریقایی، افغانستان، مالزی و ایران روزهای 31 اکتبر و اول نوامبر 2026 به میزبانی دانشگاه اسلامی دولتی شیخ علی حسن احمد، در شهر پادانگ‌سیدیمپوان اندونزی برگزار شد. این کنفرانس با محوریت پیشبرد دانش و تمدن بشری در عصر هوش مصنوعی؛ تلفیق ارزش‌های اسلامی، نوآوری فراگیر و آینده‌های پایدار، به بررسی ابعاد مختلف علمی، فلسفی، اخلاقی و تمدنی هوش مصنوعی پرداخت و ضمن تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای این فناوری، بر ضرورت مواجهه فعالانه و انتقادی جهان اسلام با تحولات و پیامدهای آن تأکید کرد.

در ابتدای این نشست، یحیی جهانگیری با اشاره به تحولات علمی جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار داشت: پیشرفت‌های کشور در حوزه‌های علوم انسانی، علوم فنی و مهندسی، پزشکی و فناوری‌های نوین، شایان توجه است. از همین‌رو، این دستاوردها را نباید صرفاً محصول توسعه زیرساخت‌های علمی و فناوری دانست، بلکه ایمان، خودباوری ملی، اراده برای استقلال علمی و تلاش مستمر دانشمندان ایرانی از عوامل بنیادین این پیشرفت‌ها بوده‌اند.

وی همچنین با اشاره به ظرفیت‌های علمی جمهوری اسلامی ایران، بر ضرورت شناخت واقع‌بینانه تحولات علمی کشور و معرفی این دستاوردها به جامعه دانشگاهی بین‌المللی تأکید کرد.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به حضور و مشارکت زنان ایرانی در عرصه‌های علمی، دانشگاهی و پژوهشی افزود: زنان در جمهوری اسلامی ایران نقشی برجسته در توسعه آموزش عالی و تولید دانش ایفا می‌کنند. از­ این­رو، تصویری که از زنان ایرانی در برخی رسانه‌های بین‌المللی ارائه می‌شود، با واقعیت حضور و مشارکت فعال آنان در عرصه‌های علمی و اجتماعی همخوانی ندارد و با گستره مشارکت زنان در دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور در تعارض است. همچنین، رویکرد رسانه‌های امپریالیستی باعث شده که این رسانه‌ها تمایلی به نمایش چهره واقعی ایران و دستاوردهای علمی و اجتماعی زنان ایرانی نداشته باشند.

جهانگیری در ادامه، به معرفی ظرفیت‌های علمی، مراکز پژوهشی و دستاوردهای دانش‌بنیان جمهوری اسلامی ایران در حوزه هوش مصنوعی پرداخت و بر ضرورت توسعه همکاری‌های علمی میان کشورهای اسلامی در زمینه فناوری‌های نوظهور تأکید کرد.

وی افزود: هوش مصنوعی یکی از مهم‌ترین تحولات علمی و تمدنی دوران معاصر به شمار می‌رود که افزون بر تسهیل فعالیت‌های پژوهشی، افزایش سرعت پردازش اطلاعات و ایجاد تحول در عرصه‌های مختلف زندگی، چالش‌های عمیق فلسفی، اخلاقی و اجتماعی نیز به همراه دارد. از این‌رو، مواجهه با این فناوری نباید تنها به استفاده ابزاری و بهره‌مندی از قابلیت‌های آن محدود شود، بلکه اندیشمندان مسلمان باید در تحلیل مبانی معرفتی، بررسی پیامدهای اخلاقی و طراحی الگوهای حکمرانی هوش مصنوعی نیز نقش‌آفرینی مؤثر داشته باشند.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، با اشاره به این­که سامانه‌های هوش مصنوعی در کنار ارائه خدمات و تسهیل امور روزمره، حجم گسترده‌ای از داده‌های مرتبط با زندگی انسان‌ها را گردآوری و پردازش می‌کنند، اظهار داشت: امروزه داده‌های مربوط به اقتصاد، سبک زندگی، پوشاک، سلامت جسمی و روانی، رفتارهای فردی و حتی انتخاب‌های روزمره انسان‌ها، به منابعی راهبردی تبدیل شده‌اند. البته، تمرکز این ابر‌داده‌ها در اختیار قدرت‌های بزرگ می‌تواند در آینده، استقلال تصمیم‌گیری و امکان حکمرانی عادلانه در کشورهای مستقل را با تهدید مواجه سازد. از همین­رو، سلطه بر داده‌ها می‌تواند به شکل نوینی از سلطه بر جوامع تبدیل شود، سلطه‌ای که برخلاف اشکال سنتی قدرت، لزوماً از طریق ابزارهای نظامی یا سیاسی اعمال نمی‌شود، بلکه ممکن است از رهگذر کنترل اطلاعات، شناخت الگوهای رفتاری انسان‌ها و تأثیرگذاری بر فرایندهای تصمیم‌گیری تحقق یابد.

جهانگیری در ادامه، به یکی از چالش‌های بنیادین فلسفی هوش مصنوعی اشاره کرد و از آن با عنوان پارادوکس آزادی انتخاب در عصر الگوریتم‌ها یاد کرد، و در تبیین این موضوع اظهار داشت: هوش مصنوعی در ظاهر، گزینه‌های متنوعی پیش روی انسان قرار می‌دهد و احساس آزادی در انتخاب را تقویت می‌کند، با این حال الگوریتم‌ها می‌توانند از طریق شناخت ترجیحات، علایق و الگوهای رفتاری کاربران، مسیر انتخاب‌های آنان را نیز تحت تأثیر قرار داده و هدایت کنند.

وی تأکید کرد: چالش هوش مصنوعی تنها به این محدود نمی‌شود که چه محتوایی را برای تصمیم‌گیری در اختیار ما قرار می‌دهد، مسئله عمیق‌تر آن است که هوش مصنوعی می‌تواند در فرایند تصمیم‌گیری و حتی در شکل‌گیری اصل تصمیم ما نقش داشته باشد. از همین­رو، این وضعیت پرسش‌های مهمی را درباره استقلال اراده، اختیار انسانی، آزادی و مسئولیت اخلاقی پیش روی اندیشمندان قرار می‌دهد؛، پرسش‌هایی که شایسته است از سوی فیلسوفان، متکلمان و اندیشمندان مسلمان با دقت و تأمل مورد بررسی قرار گیرند.

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، در تبیین ظرفیت‌ها و محدودیت‌های معرفت‌شناختی هوش مصنوعی، با بهره‌گیری از میراث فلسفه اسلامی، به تشریح تمایز میان علم حصولی و علم حضوری پرداخت. جهانگیری سهروردی اظهار داشت: هوش مصنوعی در حوزه‌هایی همچون تحلیل داده‌ها، پردازش مفاهیم، بررسی متون و پژوهش‌های مبتنی بر اطلاعات و واژگان، از توانمندی‌های چشمگیری برخوردار است؛ اما، این قابلیت‌ها را نمی‌توان معادل تمامی ساحت‌های معرفت انسانی دانست.

وی با اشاره به جایگاه علم حضوری در فلسفه اسلامی، به‌ویژه در حکمت اشراق سهروردی، خاطرنشان کرد: معرفت انسانی تنها به پردازش داده‌ها و استدلال‌های مفهومی محدود نمی‌شود، بلکه ساحت‌هایی از آگاهی و شهود درونی را نیز در بر می‌گیرد که در چارچوب فلسفه اسلامی، از سنخ مواجهه بی‌واسطه با حقیقت به شمار می‌روند. بنابراین، هوش مصنوعی، با وجود توانایی گسترده در پردازش اطلاعات، نمی‌تواند جایگزین تجربه زیسته و شهود حضوری انسان شود.

جهانگیری با اشاره به میراث علمی و فلسفی تمدن اسلامی، به شخصیت‌هایی همچون محمد بن موسی خوارزمی، شهاب‌الدین سهروردی، ملاصدرا، شهید سید محمدباقر صدر و علامه طباطبایی اشاره و تأکید کرد: اهمیت این اندیشمندان تنها در گردآوری اطلاعات یا بازتولید دانش پیشینیان نبود، بلکه آنان با تفکر خلاق، طرح پرسش‌های بنیادین و گشودن افق‌های تازه معرفتی توانستند مرزهای دانش را جابه‌جا کنند.

وی با تفکیک میان پردازش اطلاعات و تفکر اصیل هشدار داد: وابستگی افراطی به هوش مصنوعی ممکن است به‌تدریج توانایی انسان در پرسشگری مستقل، خلاقیت معرفتی و تولید اندیشه‌های نو را تضعیف کند. همچنین یکی از جدی‌ترین تهدیدهای آینده آن است که انسان‌ها به جای اندیشیدن، تنها به بازتولید پاسخ‌های آماده و الگوهای رایج در سامانه‌های هوشمند عادت کنند.

رایزن فرهنگی ایران در اندونزی تأکید کرد: تمدن اسلامی در طول تاریخ، تنها با انتقال و انباشت دانش پیشرفت نکرده است، بلکه با ظهور متفکرانی توانسته افق‌های جدیدی در معرفت، فلسفه، الهیات و علوم بگشاید. همچنین اگر نظام‌های آموزشی و پژوهشی در عصر هوش مصنوعی به پرورش مهارت‌های استفاده از فناوری محدود شوند و از تربیت متفکران مستقل غفلت کنند، این خطر وجود دارد که پیشرفت فناوری با نوعی رکود در تفکر اصیل انسانی همراه شود.

جهانگیری در پایان بر ضرورت اتخاذ رویکردی فعال، انتقادی و تمدنی از سوی جهان اسلام در مواجهه با هوش مصنوعی تأکید کرد و خاطرنشان ساخت: بهره‌گیری از فرصت‌های علمی و فناورانه این عرصه، باید همزمان با صیانت از استقلال فکری، آزادی انتخاب، عدالت در حکمرانی داده‌ها و پاسداشت جایگاه معرفتی انسان همراه باشد. از این­رو، آینده جهان اسلام در عصر هوش مصنوعی، صرفاً به میزان دسترسی به فناوری‌های پیشرفته وابسته نیست، بلکه بیش از آن، به توانمندی اندیشمندان مسلمان در عرصه نظریه‌پردازی، نقد مبانی فلسفی فناوری و ارائه الگوهای اخلاقی و انسان‌محور برای حکمرانی هوش مصنوعی بستگی خواهد داشت.

انتهای پیام/

لینک خبر در وبسایت tasnimnews

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *