Blog
صبغه تاریخی و مدرن ترویج علم در ایران/ از جندیشاپور تا عصر هوش مصنوعی
به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم، بیانیه آیین اختتامیه دهه ترویج علم ایران و بیستوهفتمین دوره جایزه ترویج علم ایران منتشر شد.
متن کامل این بیانیه به شرح زیر است:
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد
بیانیه آیین اختتامیه دهه ترویج علم ایران و جایزه ترویج علم ایران
آبان 1405
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، امسال بیستوپنجمین سالگرد خود را در روزگاری گرامی میدارد که جهان بیش از هر زمان دیگری از شکاف، بیاعتمادی و تنش رنج میبرد. یونسکو در چنین بستری، شعار سال 2026 را «یافتن زمینههای مشترک از رهگذر دیپلماسی علمی» برگزیده است؛ شعاری که حقیقتی دیرینه را یادآوری میکند: آنجا که زبان سیاست به بنبست میرسد، زبان دانش همچنان میتواند گفتوگو را زنده نگه دارد و ملتها را برای پاسخ به چالشهای مشترک بشری گرد هم آورد. اساسنامه یونسکو نیز بر همین بنیاد استوار است که چون جنگ در اندیشهٔ انسانها آغاز میشود، سنگرهای صلح را نیز باید در اندیشهٔ انسانها بنا نهاد.
ایران، سرزمینی که در فرهنگ آن «توانا بود هر که دانا بود»، میراثدار سنتی دیرینه است که در آن علم و فرهنگ هرگز از یکدیگر جدا نبودهاند؛ از جندیشاپور، رصدخانه مراغه و شهر دانشگاهی ربع رشیدی تا آثار و اندیشههای جابربن حیان، خوارزمی، پورسینا، رازی، ابوریحان بیرونی، خیام و مریم میرزاخانی، دانش همواره در خدمت فهم جهان، گسترش خرد و آبادانی زندگی بوده است. وجه ماندگار این میراث، تنها دستاوردهای علمی گذشتگان نیست، بلکه سنت پرسشگری، گفتوگو، تبادل دانش و تعامل فرهنگهاست.
از همین رو، انجمن ترویج علم ایران، ترویج علم را صرفاً امری آموزشی و پژوهشی نمیداند، بلکه آن را کنشی فرهنگی و اجتماعی برای تقویت عقلانیت عمومی، اعتماد اجتماعی و مشارکت آگاهانه شهروندان در ساختن آینده میداند؛ کنشی که نگاهبان پیوند دیرینه خرد، دانش و فرهنگ در این سرزمین است.
انجمن، در امتداد مواضع پیشین خود، بار دیگر تأکید میکند که بهرهمندی از علم، همانند صلح، حق همهٔ انسانهاست و هرگونه آسیب به زیرساختهای علمی، آموزشی، فرهنگی و تاریخی، لطمهای به میراث مشترک بشری است. دیپلماسی علم آنگاه معنا مییابد که دانشمندان، دانشگاهها و نهادهای پژوهشی از گزند جنگ در امان بمانند و جریان آزاد دانش، گرفتار ملاحظات سیاسی نشود.
با این همه، پلی که علم میان ملتها میسازد، بدون پشتوانهٔ پیوندی در درون جوامع پایدار نمیماند؛ پلی میان دانشگاه و جامعه، دانشمند و شهروند، پژوهش و زندگی روزمره.
هیئتمدیره و اعضای انجمن ترویج علم ایران بر این باورند که دیپلماسی علمی، پیش از آنکه در مجامع بینالمللی شکل بگیرد، به پشتوانه فرهنگ علمی در درون جوامع نیازمند است؛ فرهنگی که در کلاسهای درس، دانشگاهها، رسانهها و گفتوگوی روزمره شهروندان ریشه میگیرد. جامعهای که شهروندانش با روش علمی آشنا باشند، به شواهد تکیه کنند و بتوانند علم را از شبهعلم و اطلاعات نادرست بازشناسند، آمادگی بیشتری برای گفتوگو با جهان و مشارکت در حل مسائل مشترک خواهد داشت. از این رو، ما گذار از «ترویج علم» به معنای انتقال یکسویه دانستهها، به «فرهنگ علمی مشارکتی» را ضرورت دهه پیش رو میدانیم؛ فرهنگی که در آن شهروندان نه صرفاً مخاطب علم، بلکه شریک پرسشگری، مشاهده، گردآوری و تحلیل دادهها، تولید دانش و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد هستند. تحقق چنین فرهنگی مستلزم بهرسمیتشناختن حق همگانی دسترسی به دانش، تقویت آزادی و استقلال فعالیت علمی، توجه به عدالت در دسترسی به فرصتهای یادگیری و مشارکت فعال نسل جوان و گروههای کمتر برخوردار جامعه است.
بر این مبنا، سه اقدام راهبردی پیشنهاد میشود:
نخست، تدوین و اجرای نقشه راه ملی ارتباطات و ترویج علم با مشارکت دانشگاهها، آموزشوپرورش، رسانهها، نهادهای اجرایی و جامعه مدنی ضروری است. این نقشه راه باید از اهداف روشن، تقسیم مسئولیت میان نهادهای ذیربط و شاخصهای سنجشپذیر برخوردار باشد و میزان اثربخشی آن از طریق شاخصهایی مانند اعتماد عمومی به علم، سطح سواد علمی و رسانهای، مشارکت شهروندان در فعالیتهای علمی و دسترسی عادلانه به دانش ارزیابی شود.
دوم، ساماندهی و تقویت دیپلماسی علمی منطقهای بر محور چالشهای مشترک ایران و کشورهای همسایه، از جمله کمآبی، گردوغبار، زلزله و تغییر اقلیم، ضرورتی راهبردی است. علم میتواند زمینهای برای همکاری فراتر از اختلافات سیاسی فراهم آورد و دانشمندان ایرانی در داخل و خارج از کشور نیز میتوانند در ایجاد و گسترش این پیوندها نقشآفرین باشند.
[11/19/2026 1:30 PM] اصولی رز نیوز به نقل از تسنیم: سوم، بهرهگیری مسئولانه، شفاف و اخلاقمدار از هوش مصنوعی در ارتباطات و روایت علم، همراه با توسعه سواد رسانهای و سواد هوش مصنوعی، ضرورتی انکارناپذیر است. فناوریهای نو باید در خدمت گسترش دسترسی عادلانه به دانش، ارتقای کیفیت ارتباطات علمی و مقابله با شبهعلم و اطلاعات نادرست قرار گیرند، نه آنکه به تضعیف اعتماد عمومی و تشدید شکافهای اطلاعاتی بینجامند.
انجمن ترویج علم ایران بر این باور است که تحقق فرهنگ علمی مشارکتی، نیازمند عزم ملی، سیاستگذاری پایدار و تقسیم مسئولیت میان نهادهای علمی، آموزشی، اجرایی، رسانهای و مدنی است. ترویج علم نباید به فعالیتهای مناسبتی و برنامههای مقطعی محدود بماند، بلکه باید بهعنوان بخشی از زیرساخت توسعه فرهنگی، اجتماعی و پایدار کشور به رسمیت شناخته شود.
در همین راستا، این انجمن بر موارد زیر تأکید میکند:
1. مسئولیت اجتماعی دانشگاهها: فعالیتهای ارتباطی و ترویجی اعضای هیئت علمی باید در نظام ارزیابی، ارتقا و تخصیص حمایتهای دانشگاهی به رسمیت شناخته شود و سازوکارهای مشخصی برای تشویق و پشتیبانی از این فعالیتها فراهم آید.
2. تقویت آموزش علوم پایه: آموزش رسمی، ستون فقرات توسعه علمی و فرهنگی کشور است. تقویت آموزش علوم پایه، پرورش تفکر نقادانه، مهارت پرسشگری و آشنایی با روش علمی باید از اولویتهای نظام آموزشی باشد و علوم پایه بهعنوان یکی از بنیادهای اصلی نوآوری و توسعه پایدار مورد حمایت قرار گیرد.
3. نقش رسانهها: رسانه ملی و رسانههای نوین مسئولیتی خطیر در روایت دقیق، جذاب، مستقل و مسئولانه علم و تقویت اعتماد عمومی به آن بر عهده دارند. توسعه سواد رسانهای و مقابله با شبهعلم و اطلاعات نادرست باید بخشی جداییناپذیر از سیاستهای ارتباطی کشور باشد.
4. حمایت از جامعه مدنی: جامعه مدنی، سازمانهای مردمنهاد، مروجان مستقل علم و گروههای داوطلب علمی، بهویژه جوانان و دانشجویان، از ارکان اصلی نزدیککردن علم به زندگی مردماند و شایسته حمایت نهادی و پایدار هستند. ایجاد شبکههای همکاری میان این گروهها میتواند به گسترش مشارکت عمومی در علم یاری رساند.
5. عدالت در دسترسی به دانش: عدالت در دسترسی به دانش و فرصتهای یادگیری علمی باید بهعنوان یکی از اصول بنیادین ترویج علم مورد توجه قرار گیرد. برنامههای ترویج علم باید به نیازهای بومی و محلی پاسخ دهند و با توجه ویژه به مناطق کمتر برخوردار، کودکان، نوجوانان و گروههای کمدسترسی، امکان مشارکت همگانی در فرهنگ علمی را فراهم آورند.
6. همراستایی با دهه بینالمللی علوم: ترویج علم باید در راستای اهداف «دهه بینالمللی علوم برای توسعه پایدار (2024 تا 2033)» و از طریق تقویت علم باز، همکاریهای علمی منطقهای و بینالمللی و پیوند مؤثرتر دانش با سیاستگذاری عمومی دنبال شود. بهرهگیری از شواهد علمی در تصمیمگیریهای کلان کشور، ضرورتی اساسی برای مواجهه مسئولانه با چالشهای اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و فرهنگی است.
انجمن ترویج علم ایران، ضمن سپاس از همه نهادهای همراه، دانشگاهها، رسانهها، مروجان علم و کنشگران اجتماعی این عرصه، و با تبریک به برگزیدگان بیستوهفتمین دوره جایزه ترویج علم ایران، بر این باور است که آیندهای صلحآمیز، عادلانه و پایدار، بدون گسترش فرهنگ علمی، تقویت عقلانیت عمومی و مشارکت آگاهانه شهروندان دستیافتنی نخواهد بود. امید داریم علم، فراتر از مرزها و اختلافها، به زبان مشترک گفتوگو، همکاری و همبستگی انسانها تبدیل شود و همه جهانیان، بهویژه ایرانیان، بتوانند در ساختن آیندهای مبتنی بر دانش، خرد و صلح سهمی مؤثر داشته باشند.
با سپاس
هیئتمدیره انجمن ترویج علم ایران
آبان 1405
انتهای پیام/