Blog
فیلم گمشده ژرژ ملی‌یس پس از بیش از یک قرن پیدا شد؛ رباتی که در سال ۱۸۹۷ به سازنده‌اش حمله کرد
به گزارش خبرگزاری رزنیوز، یک جعبه چوبی پر از حلقه‌های زنگ‌زده فیلم، کتابخانه کنگره آمریکا را به یکی از کشف‌های مهم تاریخ سینما رساند.
در میان این حلقه‌ها، نسخه‌ای از فیلم کوتاه «گوگوس و آدمک خودکار» ساخته ژرژ ملی‌یس، فیلم‌ساز فرانسوی، شناسایی شد؛ اثری حدوداً ۴۵ ثانیه‌ای که در سال ۱۸۹۷ ساخته شده و احتمالاً نخستین نمونه شناخته‌شده از نمایش یک ربات در تاریخ سینما را در خود دارد. در این فیلم صامت، آدمکی مکانیکی پس از آنکه به حرکت درمی‌آید، علیه سازنده‌اش شورش می‌کند؛ صحنه‌ای که بیش از یک قرن پیش از گسترش بحث‌های امروزی درباره هوش مصنوعی، تصویری سینمایی از خارج‌شدن یک ماشین از کنترل انسان ارائه می‌دهد.
کشف یک فیلم گمشده در میان حلقه‌های قدیمی
به گزارش کتابخانه کنگره آمریکا، این حلقه‌ها متعلق به ویلیام دلیسل فریسبی، آموزگار و نمایش‌دهنده سیار فیلم در آمریکا، بودند. بیل مک‌فارلند، نواده او، مجموعه‌ای از فیلم‌های قدیمی خانوادگی را که سال‌ها در اختیار خانواده مانده بود، به مرکز ملی حفاظت از آثار دیداری و شنیداری کتابخانه کنگره تحویل داد.
مک‌فارلند و همسرش در سپتامبر ۲۰۲۵ این مجموعه را به مرکز حفاظت از فیلم در کالپپر ویرجینیا رساندند. حلقه‌ها فرسوده، زنگ‌زده و در بعضی قسمت‌ها به یکدیگر چسبیده بودند. برخی از بخش‌های فیلم نیز بر اثر گذشت زمان آسیب دیده بودند. کارشناسان هنگام بررسی فریم‌به‌فریم این مجموعه، با نشانه‌ای آشنا روبه‌رو شدند: ستاره‌ای سیاه که روی پایه‌ای در مرکز تصویر نقاشی شده بود و با نشان شرکت فیلم‌سازی ملی‌یس ارتباط داشت.
پس از بررسی تصاویر و تطبیق آن‌ها با اسناد و فهرست‌های تاریخی فیلم‌های ملی‌یس، مشخص شد یکی از حلقه‌ها نسخه‌ای از «گوگوس و آدمک خودکار» است؛ فیلمی که تصور می‌شد نسخه‌ای از آن باقی نمانده باشد.
کتابخانه کنگره آمریکا این کشف را در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد. نسخه دیجیتال فیلم اکنون در مجموعه نمایش ملی این نهاد در دسترس است.
آدمکی که از کنترل سازنده‌اش خارج می‌شود
«گوگوس و آدمک خودکار» فیلمی کوتاه و صامت است که ملی‌یس در آن نقش شعبده‌بازی را بازی می‌کند. او در کارگاهی که با نقاشی پس‌زمینه ساخته شده، آدمکی مکانیکی با لباس شخصیت دلقک «پی‌یرو» را روی پایه‌ای قرار می‌دهد و با چرخاندن دسته‌ای، آن را به حرکت درمی‌آورد.
آدمک ابتدا حرکاتی ساده انجام می‌دهد، اما به‌تدریج بزرگ‌تر می‌شود تا به اندازه یک انسان بالغ برسد. سپس کنترل حرکاتش را به دست می‌گیرد و با عصای خود به سر شعبده‌باز می‌زند. ملی‌یس نیز در واکنش به این اتفاق، با چکشی بزرگ به آدمک ضربه می‌زند. با هر ضربه، آدمک کوچک‌تر می‌شود تا سرانجام ناپدید شود.
این صحنه‌ها با تکیه بر حقه‌های تصویری و تدوین ساخته شده‌اند؛ همان روش‌هایی که ملی‌یس در گسترش امکانات خیال‌پردازی در سینما نقش مهمی در توسعه آن‌ها داشت.
اگرچه واژه «ربات» چند دهه پس از ساخت این فیلم وارد زبان شد، آدمک مکانیکی آن را می‌توان نمونه‌ای ابتدایی از بازنمایی موجودی مصنوعی در سینما دانست؛ موجودی که ابتدا در اختیار انسان است، اما در ادامه علیه او عمل می‌کند.
ژرژ ملی‌یس؛ شعبده‌بازی که امکانات سینما را تغییر داد
ژرژ ملی‌یس که در سال ۱۸۶۱ در پاریس به دنیا آمد، پیش از ورود به سینما شعبده‌باز بود. او با شناختی که از نمایش، ترفندهای صحنه و خطای دید داشت، خیلی زود متوجه شد دوربین سینما می‌تواند فراتر از ثبت واقعیت عمل کند و امکان خلق جهان‌هایی غیرممکن را فراهم آورد.
ملی‌یس از نخستین فیلم‌سازانی بود که از توقف دوربین، جایگزینی تصویرها و دیگر ترفندهای تدوینی برای ناپدیدکردن اشیا، تغییر اندازه شخصیت‌ها و خلق اتفاق‌های خیالی استفاده کرد. فیلم مشهور او، «سفری به ماه» محصول ۱۹۰۲، یکی از آثار شاخص تاریخ سینمای علمی‌تخیلی به شمار می‌رود.
با این حال، بخش بزرگی از آثار ملی‌یس از بین رفت. در جریان جنگ جهانی اول، بسیاری از نگاتیوهای او برای بازیابی نقره و مواد سلولوئیدی ذوب شدند و خود او نیز شماری از فیلم‌های باقی‌مانده را پس از جنگ نابود کرد. به همین دلیل، کشف هر نسخه تازه‌ای از آثار او می‌تواند بخشی از تاریخ ازدست‌رفته سینما را روشن کند.
فیلمی که یک قرن در سکوت ماند
اهمیت کشف «گوگوس و آدمک خودکار» تنها به داستان عجیب آن محدود نمی‌شود. این فیلم نمونه‌ای از شکنندگی میراث سینمای اولیه نیز هست؛ دورانی که نگهداری از نسخه‌های فیلم به امکانات و استانداردهای امروزی مجهز نبود و بسیاری از آثار به دلیل فرسودگی، شرایط نامناسب نگهداری یا استفاده مجدد از مواد سازنده نگاتیوها از میان رفتند.
کارشناسان کتابخانه کنگره با بررسی حلقه کشف‌شده توانستند آن را شناسایی و نسخه‌ای دیجیتال از آن تهیه کنند. بررسی آثار باقی‌مانده روی فیلم همچنین نشان می‌دهد نسخه موجود احتمالاً چند بار از روی نسخه‌های دیگر تکثیر شده است؛ موضوعی که به تاریخ گردش فیلم در سال‌های اولیه سینما مربوط می‌شود.
این نسخه در پایان راهی تازه برای تماشای اثری باز کرده است که احتمالاً بیش از یک قرن کسی آن را ندیده بود. فیلمی ۴۵ ثانیه‌ای که امروز، علاوه بر ارزش تاریخی‌اش، یادآور پرسشی آشناست: اگر ماشین ساخته دست انسان روزی از کنترل او خارج شود، چه اتفاقی می‌افتد؟
مترجم: ریحانه اسکندری
منابع: کتابخانه کنگره آمریکا، مرکز ملی حفاظت از آثار دیداری و شنیداری؛ رادیوی عمومی ملی آمریکا (NPR).
۵۹۲۴۴
