شکار یک میلیارد جرم؛ تلسکوپ اقلیدس پیش‌نمایشی از بزرگ‌ترین نقشه سه‌بعدی کیهان ارائه داد

اخترشناسان به لطف تلسکوپ فضایی اقلیدس، متعلق به آژانس فضایی اروپا (ESA) که به‌تازگی نخستین مجموعه بزرگ از داده‌های رصدی خود را منتشر کرده است، گام بزرگی به سوی نقشه‌برداری هرچه دقیق‌تر از کیهان برداشتند.

اقلیدس از زمان پرتاب در ژوئیه ۲۰۲۳، با استفاده از دوربین نور مرئی خود که وضوحی در حدود ۶۰۰ مگاپیکسل دارد، از اجرام کیهانی در فواصل نزدیک و دور تصویربرداری کرده است. اقلیدس تاکنون در مجموع موفق شده نزدیک به یک میلیارد جرم آسمانی را ثبت کند که بیش از ۹۰۰ میلیون مورد از آن‌ها کهکشان و ۶۰ میلیون مورد نیز اختروش احتمالی هستند. اختروش‌ها هسته‌های بسیار درخشان کهکشان‌ها محسوب می‌شوند که در آن‌ها گاز فوق‌داغ به درون سیاه‌چاله‌ای کلان‌جرم کشیده می‌شود.

کارول ماندل، مدیر واحد علمی آژانس فضایی اروپا، در بیانیه‌ای گفت مجموعه تصاویر قبلی اقلیدس، بخش بسیار محدودتری از آسمان را پوشش می‌دادند؛ اما حجم عظیم داده‌های گردآوری‌شده در رصدهای جدید (بیش از ۱٫۷ میلیون گیگابایت)، باعث شده که مجموعه‌ی تازه منتشرشده به «بزرگ‌ترین پیمایش فضایی از نوع خود تبدیل شود و بنیانی برای اکتشافات آینده در عرصه‌ای نو از اخترشناسی فراهم آورد.»

اقلیدس در رصدهای خود از پدیده‌ای کیهانی به نام همگرایی گرانشی نیز بهره می‌برد. هنگامی که نور گسیل‌شده از کهکشان‌ها و دیگر اجرام آسمانی در فضا حرکت می‌کند، با میدان گرانشی اجرام بزرگ دیگر برهم‌کنش دارد. گرانش این اجرام، مسیر نور را خم و آن را بزرگ‌نمایی می‌کند؛ درنتیجه، نور درخشان‌تر می‌شود و تلسکوپ‌هایی مانند اقلیدس راحت‌تر می‌توانند آن را شناسایی کنند.

همگرایی گرانشی حتی به اخترشناسان امکان می‌دهد جرم منبع نور را نیز محاسبه کنند. البته برای وقوع آن، اجرام باید در موقعیت فضایی مناسبی نسبت به یکدیگر قرار بگیرند؛ به همین دلیل، همگرایی گرانشی پدیده‌ای بسیار نادر محسوب می‌شود.

گودی که در برنامه اقلیدس مشارکت ندارد، می‌گوید: «همگرایی‌های گرانشی یکی از ابزارهای طبیعت برای اندازه‌گیری جرم ماده تاریک هستند. ما با بررسی اعوجاج نور اختروش‌ها و کهکشان‌های پس‌زمینه براثر ساختارهای پیش‌زمینه، می‌توانیم به این هدف برسیم. اما انجام این کار از سطح زمین ممکن نیست. برای این منظور به تصویربرداری با وضوح بالا نیاز داریم.»