اندیشه سید موسی صدر برای جامعه اروپایی/ کتاب وکیل لبنانی که انتشارات کمبریج منتشر کرد

به گزارش رز نیوز، کتاب Musa Sadr: Modernity, Shiʿism, and Islamic Humanism به تازگی توسط انتشارات کمبریج  به کوشش دکتر شبطی ملاط انتخاب و به انگلیسی ترجمه و منتشر شده است.
این کتاب شامل دوازده سخنرانی برگزیده از امام موسی صدر است. به بهانه انتشار این کتاب، گفت و گویی کتبی با شبلی ملاط ترتیب دادیم که ترجمه فارسی آن در پی می آید. این گفت وگو به همت پایگاه اطلاع رسانی موسسه امام موسی صدر تهیه شده است که می خوانید:

چه معیارهایی در انتخاب مقالات مورد استفاده قرار گرفته است؟

محتوای کتاب از آغاز کار برای انتخاب مجموعه‌ای از نوشته‌ها و سخنرانی‌های شاخص امام صدر، تغییرات زیادی پیدا کرد. در مرحله نخست، کتاب تنها شامل هشت فصل بود؛ اما اکنون در نسخه نهایی خود دوازده فصل دارد.

اولویت ما در انتخاب متن‌ها این بود که بُعد فکری بیشتری داشته باشند و کمتر بر رویدادهای روزمره اشاره کنند. سخنان امام که در مطبوعات و رسانه‌ها ثبت شده‌اند بسیار فراوان‌اند، به‌ویژه پس از آنکه در اواخر دهه ۱۹۶۰ شهرت او به‌عنوان رهبری اصلاح‌گر در لبنان و منطقه گسترش یافت.

در این کتاب، به جنبه‌های فکری اندیشه امام، به‌خصوص آن بخش‌هایی که کمتر سیاسی یا غیرسیاسی هستند، اولویت داده‌ایم.

مهم‌ترین چالش‌هایی که در ترجمه کتاب به زبان انگلیسی با آن مواجه شدید چه بود؟

کار بر روی این کتاب حدود هفت سال به طول انجامید. نیمه نخست کتاب در چهار سال اول ترجمه شد و نیمه دوم در سه سال پایانی انتخاب و سپس ترجمه گردید.

این امر باعث شد از چند مترجم استفاده کنیم که همگی شایسته و توانمند بودند؛ بااین‌حال، ضروری بود از هماهنگی و یکدستی عبارت‌ها در دو بخش کتاب اطمینان حاصل کنیم تا خواننده میان مفاهیم مربوط به مرحله نخست و مطالبی که بعدها ترجمه شده‌اند، دچار سردرگمی نشود.

همچنین، به دلیل دشواری قرار دادن هر فصل در یک چارچوب تاریخی جامع، کتاب را بر اساس موضوعات دسته‌بندی کردیم.

از نظر محتوایی نیز انتخاب‌ها بر مجموعه‌ای از متون استوار بود که بتواند، هرچند به‌صورت محدود، شمه ای از تأثیرات عمیق‌تر و گسترده‌تر امام در حوزه اندیشه را به خواننده منتقل کند؛ از مقالات اقتصادی مربوط به زمانی که امام سردبیر مجله «مکتب اسلام» در ایران بود، تا زندگی‌نامه‌ای تقریباً خودنوشت که اخیراً کشف شده و فصل نخست کتاب را تشکیل می‌دهد.

من و گارِث اسمیت، در فرایند نظارت بر این کار، تلاش کردیم خواننده غیرعرب‌زبان را با متن همراه کنیم، بی‌آنکه در هر بخش با انبوهی از واژه‌های عربی یا فارسی روبه‌رو شود که ممکن است او را از وجه جهانی پیام امام دور کند.

سخنرانی‌ها و نوشته‌های امام موسی صدر تا چه اندازه قابلیت گسترش و تأثیرگذاری دارند؟ به بیان دیگر، چه گروه‌ها یا سطوحی از جامعه می‌توانند از آنها بهره ببرند و به مطالعه آنها بپردازند؟

اکنون که این نوشته‌ها برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان به زبان انگلیسی قابل دسترس شده‌اند، به‌ویژه برای دانشجویان دانشگاه، امیدواریم این کتاب زمینه‌ای جدی برای بحث و گفت‌وگوی علمی در حوزه‌های مختلف مطالعاتی فراهم کند؛ از جمله، مطالعات اسلامی و شیعی، همچنین علوم سیاسی، تاریخ، اقتصاد و فلسفه.

به نظر شما، الگوی فکری (پارادایم) و مفاهیم اساسی اندیشه امام موسی صدر چیست؟

همان‌گونه که عنوان کتاب آن را خلاصه می‌کند، مدرنیته، میراث شیعی و محوریت انسان به‌عنوان خلیفه خداوند بر زمین سه الگویی هستند که سخنان و خطابه‌های امام در این کتاب حول آنها شکل گرفته‌اند.

نخست، مسئله تقابل و تعامل با آنچه «مدرنیته» نامیده می‌شود؛ دوم، نگاه امام به انسان، به‌عنوان الگویی که ریشه‌های عمیقی در میراث شیعی دارد؛ و سوم، تأکید کلی امام بر انسان‌گرایی (Humanism) به‌عنوان یک جریان فلسفی جهانی که در این زمینه با رهبران دینی معاصر، از جمله پاپ پل ششم ــ که در فصل دهم به تفصیل از او یاد می‌کند ــ اشتراک نظر دارد.

رابطه میان اندیشه امام موسی صدر و چالش‌هایی که جوامع مسلمان در اروپا امروز با آنها مواجه‌اند چیست؟ و چگونه می‌توان اندیشه امام موسی صدر را در این زمینه ارائه کرد؟

در قلب مسیر زندگی و اندیشه امام، تلاشی مستمر برای در دسترس قرار دادن منابع اسلامی ــ که مهم‌ترین آنها قرآن و حدیث هستند ــ برای هر خواننده‌ای، فارغ از هویت و پیشینه او، وجود داشت.

گمان نمی‌کنم «فرد مسلمان در اروپا» در دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ محور سخنان یا دغدغه‌های امام بوده باشد؛ زیرا جوامع مسلمان اروپا در آن زمان از نظر مسائل و چالش‌های خود با وضعیت امروز فاصله زیادی داشتند.

از نظر شما، هدف و پیامی که امام موسی صدر در پی تحقق آن برای جامعه انسانی بود، چه بود؟

به نظر من، اهمیت این کتاب برای کسی است که انسان‌گرایی (Humanism) را به‌عنوان رویکردی فلسفی در زندگی خود برگزیده، اما با زبان عربی آشنایی چندانی ندارد. این کتاب متونی منحصربه‌فرد را به زبان انگلیسی در اختیار چنین خواننده‌ای قرار می‌دهد.

این میراث فلسفیِ جامع، سرچشمه‌های متعددی در تاریخ بشر دارد؛ هم در شرق و هم در غرب، هم در ادیان آسمانی و هم در فلسفه و متون شرعی.

درباره نحوه ارتباط و همکاری با انتشارات دانشگاه کمبریج برای ما بگویید.

نخستین کتاب من درباره شهید سید محمدباقر صدر، در سال ۱۹۹۳ توسط انتشارات کمبریج منتشر شد و از آن زمان تا کنون، تا حدودی با انتشارات دانشگاهی و سطح بالایی که از نویسنده انتظار دارند آشنا هستم.

بنابراین تصور نمی‌کنم تصمیم برای پذیرفتن این کتاب در این انتشارات تصمیم دشواری بوده باشد؛ زیرا سه داور کتاب ــ که البته نام آنها را نمی‌دانم ــ متخصصانی هستند که جایگاه و اهمیت موسی صدر را می‌شناسند.

انتشار این کتاب توسط انتشارات دانشگاه کمبریج چه اهمیتی دارد و چه چیزی به جایگاه و میزان انتشار آن می‌افزاید؟

خوشبختانه انتشارات کمبریج مجموعه مهمی با عنوان Cambridge Texts in the History of Political Thought منتشر می‌کند. در میان کتاب‌های این مجموعه، آثاری درباره اندیشه سیاسی از افلاطون و ارسطو گرفته تا فیلسوفان عصر روشنگری در غرب و شرق، مانند کانت، هگل و ابن‌خلدون، وجود دارد. همچنین کتاب‌هایی درباره اندیشه سیاسی نویسندگانی از میراث کهن و معاصر چین منتشر شده که من پیش‌تر آنها را نمی‌شناختم.

این مجموعه برای استادان و دانشجویان سراسر جهان، از نظر آموزشی، مجموعه‌ای کم‌نظیر است.

همکار من در دانشگاه پرینستون، پروفسور مایکل کوک، نیز نقش اساسی داشت؛ زیرا از همان ابتدا به این کتاب توجه نشان داد تا آن را در مجموعه‌ای که خود یکی از ناظران آن است، قرار دهد.

بااین‌حال، برای انتشار کتاب در سطح و استاندارد مورد انتظار این مجموعه، لازم بود منابع، تاریخ‌ها، ترجمه و دسته‌بندی مطالب با دقتی مضاعف بررسی شوند.

چه کسانی در آماده سازی این کتاب با شما همکاری داشتند؟

وقتی می‌گویم «ما»، منظورم گارث اسمیت است که پیش‌تر از او یاد کردم؛ روزنامه‌نگار بریتانیایی که در ایران و لبنان زندگی کرده بود و متأسفانه یک سال پیش از انتشار کتاب درگذشت. همچنین منظورم همکار و همراه او، خانم زینب شرف‌الدین، است که توانست برخی از شکاف‌ها و دشواری‌های پیچیده میان متن عربی و انگلیسی را برطرف کند؛ افزون بر مترجمان دیگر.

پشتکار و پیگیری مؤثر در طول این هفت سال نیز از سوی مراکز امام در ایران و لبنان و مسئولان آنها صورت گرفت.

در این میان، خانم حوراء صدر، دختر امام موسی صدر، نقش اصلی را در به سرانجام رساندن کتاب داشت و اگر تلاش او نبود، این پروژه مدت‌ها پیش متوقف شده بود.

این کتاب واقعاً حاصل یک کار گروهی دقیق، دشوار و طاقت‌فرسا است.