رساله تاریخی موسیقی با مقدمه کیهان کلهر منتشر شد

به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم، کتاب «بهجت‌الروح؛ رساله‌ای درباره موسیقی» نوشته عبدالمؤمن بن صفی‌الدین، با پیشگفتاری از کیهان کلهر به تازگی توسط نشر وزن دنیا منتشر شده است؛ اثری که با نگاهی به تاریخ مکتوب موسیقی ایران، مجموعه‌ای از روایت‌ها، مفاهیم و اطلاعات کمترشناخته‌شده درباره موسیقی و جایگاه آن در جهان‌بینی گذشتگان را پیش روی علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار می‌دهد.

«بهجت‌الروح» از جمله رساله‌های شناخته‌شده و تأثیرگذار در تاریخ مکتوب موسیقی ایران است که نسخه‌های خطی متعددی از آن در کتابخانه‌های عمومی و مجموعه‌های شخصی نگهداری می‌شود. اهمیت این اثر در میان متون کهن موسیقی به اندازه‌ای بوده که بعدها نویسنده‌ای دیگر با بهره‌گیری از مطالب آن، کتاب «بهجت‌القلوب» را تألیف کرده است.

کیهان کلهر، موسیقیدان و آهنگساز، در پیشگفتار این کتاب به جایگاه تاریخی و اهمیت پژوهشی «بهجت‌الروح» اشاره کرده است. این رساله همچنین در سال 1346 در شمار نخستین متون موسیقایی قرار گرفت که با رعایت اصول تصحیح انتقادی متون کهن به انتشار رسیدند؛ موضوعی که بر اهمیت آن در مطالعات تاریخ موسیقی ایران می‌افزاید.

یکی از وجوه جالب توجه این رساله، گستردگی موضوعات و نگاه متفاوت آن به موسیقی است. نویسنده در بخش‌های مختلف کتاب، از چگونگی پیدایش موسیقی و ارتباط آن با بیماری‌ها سخن می‌گوید و به پیوند موسیقی با اجرام آسمانی، فصل‌های سال، اوقات شبانه‌روز و طبقات مختلف اجتماعی می‌پردازد. برخی از این مطالب ریشه در باورهای نمادین و روایت‌های افسانه‌ای دارند، اما در کنار آنها اطلاعاتی درباره موسیقی دیده می‌شود که در بسیاری از متون مشابه کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.

با این حال، هویت نویسنده و زمان دقیق نگارش اثر همچنان با ابهام‌هایی همراه است. عبدالمؤمن بن صفی‌الدین خود را از نوادگان قابوس بن وشمگیر معرفی می‌کند، اما کتاب را به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرده است. از سوی دیگر، اشاره به عبدالقادر مراغی و برخی شخصیت‌های تاریخی که قرن‌ها پس از دوره مورد ادعای نویسنده زندگی کرده‌اند، در کنار شباهت‌هایی میان محتوای رساله و متون دوره صفوی، پرسش‌هایی درباره زمان تألیف و پیشینه تاریخی آن ایجاد کرده است.

از منظر موسیقی‌شناسی نیز «بهجت‌الروح» حاوی اطلاعاتی درباره نام مقام‌ها، شعبه‌ها، گوشه‌ها و اصول ایقاعی است. افزون بر این، تعدادی تصنیف در متن رساله وجود دارد که رمزگشایی و شناسایی آنها همچنان از موضوعات مورد توجه پژوهشگران است.

سرگذشت این اثر نیز بخش دیگری از اهمیت تاریخی آن را تشکیل می‌دهد. متن «بهجت‌الروح» در اختیار یاسنت لویی رابینو دی بورگوماله، نایب‌کنسول بریتانیا در رشت که زاده فرانسه و از تبار ایتالیایی بود، قرار داشته و او آن را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است. دست‌نوشته ترجمه انگلیسی این رساله اکنون در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود.

اکنون نشر وزن دنیا با انتشار تازه این اثر، فرصتی دوباره برای مطالعه یکی از متون مهم تاریخ موسیقی ایران فراهم کرده است. این کتاب با تصویرگری فرشید پارسی‌کیا، در قالب چاپ رنگی و با جلد سخت، در 160 صفحه و با قیمت یک میلیون تومان منتشر شده و در دسترس علاقه‌مندان به موسیقی و پژوهش‌های تاریخی قرار دارد.

مقدمه به قلم کیهان کلهر

در ادامه مقدمه کیهان کلهر برای کتاب «بهجت‌الروح؛ رساله‌ای درباره موسیقی» را می‌خوانید:

کتاب حاضر از چند وجه قابل اعتناست. نخست این که از متداول ترین متون قدیم موسیقی ایران است و دست نوشته های متعددی از این متن در کتابخانه های عمومی و شخصی موجود است. از این حیث از تأثیرگذارترین متون فارسی در موسیقی محسوب می شود. تأثیر آن به حدی بود که بعدها نویسنده دیگری کتاب بهجت القلوب را با وام گیری از مطالب بهجت الروح تألیف کرد. همین تدوال باعث شد بهجت الروح از نخستین متون موسیقی باشد که با رعایت اصول تصحیح انتقادی متون قدیم در سال 1346 منتشر شد. از آنجا که متون موسیقی منتشر شده نسبت به سایر متون قدیم بسیار کمتر هستند، باز نشر این اثر کمکی به مخاطبان این موضوع است.

در این کتاب مطالب متنوعی گنجانده شد از جمله چگونگی ظهور موسیقی، ارتباط موسیقی با بیماریها، اجرام آسمانی، فصول سال و اوقات روز، و انواع و طبقات مختلف مردم که بیشتر حالت نمادین و افسانه ای دارد. اما این متن حاوی بعضی اطلاعات خاص نیز هست که در متون دیگر کمیاب است. از جمله این اطلاعات ذکر نام «نوا و نشابور» برای یکی از چهار شدّ یا چهار مجموع اجرایی از مقام و شعبه هاست که در عمل به ترتیب خاص و مشابه دستگاه های امروز نواخته می شدند. این نام در دوره فتحعلی شاه و در متنی گمنام به عنوان یکی از دوازده دستگاه منسوب به آقا بابا مخمور آمده است و در نهایت به صورت دستگاه نوا در موسیقی امروز ایران تثبیت شده است که نیشابورک از گوشه های مهم آن است.

اطلاعات موسیقی این متن نام های معمول مقام و شعبه و گوشه و اصول ایقاعی را شامل می شود. همچنین این متن حاوی تعدادی تصنیف است که به شیوه معمول آن دوره با ذکر شعر، نام مایه، و دور ایقاعی و با کمک از الفاظ تن تنی تنا تنه نی نا درنا دره دیم تلا لا و غیره ثبت شده اند که پژوهشگران هنوز موفق نشده اند آنها را رمزگشایی کنند.

متأسفانه نویسنده این متن ترجیح داده به جای معرفی خود از نامهای دیگران برای بالا بردن ارزش کتاب استفاده کند. او خود را از نوۀ نوۀ قابوس بن وشمگیر معرفی می کند اما کتاب را به سلطان محمود غزنوی اهدا می‌کند که هم عصر قابوس وشمگیر بود. در ادامه از عبدالقادر مراغی و دیگرانی یاد کرده که قرنها بعد از این دوره می زیستند و مطالب کتاب به هر حال مشابه مطالب متون دوره صفویان است.

این متن را یاسنت لویی رابینو دی بورگوماله کنسول بریتانیا در رشت است که زاده فرانسه و از تبار ایتالیایی بود. رابینو آثار تألیفی متعددی درباره ایران دارد، از جمله کتاب ولایات دارالمرز ایران: گیلان که به فارسی هم ترجمه و منتشر شده است. رابینو متن بهجت الروح را به انگلیسی نیز ترجمه کرده که دستنوشته این ترجمه در کتابخانه مجلس موجود است. با این که تصاویر نشر قدیم این کتاب در دست است، بسیاری از خوانندگان هنوز ترجیح دارند کتاب کاغذی بخوانند اما نسخه منتشر شده بهجت الروح سال های پیش نایاب شده بود.  از این جهت انتشار دوباره این کتاب خدمتی به این دسته از مخاطبان متون قدیم موسیقی است.

انتهای پیام/