عبدالکریم سروش: دین قرار است چه چیزی به زندگی انسان بیفزاید؟

به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم، نشست علمی معرفی و بررسی کتاب درس‌گفتارهایی در دینداری عَقلی و اَقلّی با حضور عبدالکریم سروش و جمعی از اساتید دانشگاه و اندیشمندان،  به همت حلقه دیدگاه نو برگزار شد. در این نشست، حاضران از منظرهای فلسفی، تربیتی، روان‌شناختی و اخلاقی به بررسی دیدگاه‌های مطرح‌شده در کتاب پرداختند و درباره نسبت دین با نیازهای انسان، شیوه آموزش آموزه‌های دینی به نوجوانان، حدود انتظار از دین و امکان ارائه تصویری متناسب با زندگی معاصر از دینداری بحث کردند.

عبدالکریم سروش در ابتدای نشست با اشاره به چگونگی شکل‌گیری کتاب اظهار داشت: این اثر در پی درخواست‌های مکرر خانواده‌هایی تدوین شده است که در آمریکا زندگی می‌کردند و درباره دینداری و آموزش دین به فرزندان خود دغدغه داشتند.

وی افزود: کتاب ابتدا در قالب گفتارهایی برای پاسخ‌گویی به این نیاز شکل گرفت و سپس صورت مکتوب پیدا کرد و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفت. هدف از انتشار این مباحث، فراهم کردن زمینه‌ای برای گفت‌وگو درباره دین و کمک به خانواده‌هایی بود که می‌خواستند فرزندان خود را با تصویری قابل فهم از زندگی دینی آشنا کنند.  وی با اشاره به این­که کتاب می‌تواند در معرض نقد و بررسی قرار گیرد، ابراز امیدواری کرد که گفت‌وگوهای علمی به افزایش غنای مباحث و اصلاح کاستی‌های احتمالی اثر کمک کند.

در ادامه این نشست خسرو باقری متخصص فلسفه تعلیم و تربیت با اشاره به مخاطبان اصلی کتاب اظهار داشت: این اثر با توجه به نیاز نوجوانانی تدوین شده است که در خانواده‌های دینی زندگی می‌کنند و لازم است تصویر مناسبی از زندگی دینی داشته باشند. در تدوین کتاب، هم به موضوع سبک زندگی و هم به سطح فهم مخاطبان توجه شده است. به همین دلیل، مباحث به‌گونه‌ای تنظیم شده‌اند که نوجوانان بتوانند با مفهوم دین و جایگاه آن در زندگی ارتباط برقرار کنند.

باقری با اشاره به ارتباط موضوع کتاب با مباحث تربیت دینی خاطرنشان کرد: اگرچه کتاب حاضر بیشتر بر مفهوم دین متمرکز است، مسئله تربیت دینی نیز در مجموعه جلسات دیگری مورد بررسی قرار گرفته است. بخشی از آن مباحث در کتاب تربیت در افق عاملیت انسان انتشار یافته و در آن، مفهوم تربیت، هدف‌های تربیتی، اصول و شیوه‌های تربیت مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در گفت‌وگو با نوجوانان، صرف ارائه تعاریف نظری از دین کافی نیست و باید به اقتضائات ذهنی و تجربه‌های آنان نیز توجه داشت. از این منظر، تمرکز بر سبک زندگی و بهره‌گیری از مفاهیمی همچون تخیل در فهم دینداری می‌تواند به ایجاد تناسب میان محتوای دینی و نیازهای تربیتی مخاطب کمک کند. خسرو باقری با اشاره به نقدهای مطرح‌شده درباره کتاب اظهار داشت: برخی مفاهیم اثر ممکن است زمینه سوءبرداشت ایجاد کنند و لازم است در ویرایش‌های بعدی با توضیح بیشتر و صورت‌بندی دقیق‌تر همراه شوند.  همچنین در کتاب، عقلانیت بیشتر در معنای معقول و پذیرفتنی بودن یک شیوه زندگی مورد توجه قرار گرفته است و جنبه استدلالی عقلانیت کمتر برجسته شده است. از این رو، پرداختن بیشتر به مبانی استدلالی ادعاهای دینی می‌تواند مکمل مناسبی برای مباحث موجود باشد.

باقری با اشاره به نقش تخیل و محاکات در تبیین دین خاطرنشان کرد: این مفاهیم می‌توانند در کنار دیدگاه‌های دیگر مورد بررسی قرار گیرند تا ابعاد مختلف تفکر دینی و نسبت آن با زندگی معاصر روشن‌تر شود. وی ابراز امیدواری کرد که بازنگری در اثر بتواند به رفع برخی ابهام‌ها و تکمیل مباحث کمک کند.

باقری در پایان سخنان خود خاطر نشان کرد: این­که آموزش دین به نسل جدید باید فراتر از انتقال اطلاعات باشد و بتواند به فهمی روشن‌تر از معنای زندگی دینی منتهی شود، چرا که چنین رویکردی، مسئله تربیت را به چگونگی شکل‌گیری نگرش، تجربه و مسئولیت‌پذیری فرد پیوند می‌دهد.

در بخش دیگری از این نشست؛ امیرحسین جلالی‌نژاد روان‌پزشک و فعال حوزه روان‌کاوی، در بررسی کتاب از منظر روان‌شناختی اظهار داشت: سروش در این اثر، دین را شیوه‌ای از زندگی معرفی می‌کند که می‌تواند به نیازهای عاطفی و وجودی انسان، از جمله معنا، آرامش، هویت، تعلق و عزت پاسخ دهد.

وی افزود: برداشت بنده از کتاب این است که دفاع سروش از دینداری بیش از آن­که بر اثبات قطعی و استدلالی همه گزاره‌های دینی استوار باشد، بر معقول بودن دینداری تکیه دارد. بر این اساس، امکان پاسخ‌گویی به بخشی از نیازهای انسانی از طریق شیوه‌های غیردینی زندگی نیز منتفی نیست.

جلالی‌نژاد با اشاره به تأکید کتاب بر تجربه مهربانی در روابط تربیتی خاطرنشان کرد: حفظ کرامت انسانی نوجوان، توجه به جهان ذهنی نسل جدید و جایگزین کردن ترس از مجازات با حیای اخلاقی از نکات مهم این رویکرد است. در این نگاه، حیا باید متوجه رفتار ناشایست باشد، نه اینکه به احساس بی‌ارزشی فرد منجر شود. البته میان نقد رفتار و تحقیر شخصیت انسان تفاوت وجود دارد. همچنین، به جای استفاده از تصویرسازی‌های هراس‌انگیز از عذاب، می‌توان پیامدهای رفتار و ابعاد اخلاقی انتخاب‌های انسان را توضیح داد.

این روان‌پزشک در ادامه با اشاره به دیدگاه‌های زیگموند فروید تصریح کرد: یکی از محورهای مهم در روان‌کاوی، بررسی منشأ عاطفی باورهای دینی و ارتباط آن­ها با نیاز انسان به حمایت است. از این رو،  طرح این پرسش‌ها لزوماً به معنای انکار امر متعالی نیست، بلکه می‌توان از منظر روان‌شناسی، چگونگی شکل‌گیری تجربه دینی و آثار آن بر زندگی انسان را بررسی کرد، بدون آن­که درباره صدق گزاره‌های الهیاتی از پیش داوری شود.

وی همچنین با اشاره به دیدگاه‌های دونالد وینیکات درباره محیط نگهدارنده اظهار داشت: کودک برای رسیدن به استقلال، ابتدا به تجربه امنیت، اعتماد و مراقبت نیاز دارد، و این مراقبت باید زمینه رشد تدریجی و توانایی پذیرش مسئولیت را فراهم کند، نه اینکه وابستگی دائمی به مراقب ایجاد کند.

جلالی نژاد در پایان سخنان خود با تطبیق این بحث با رویکرد مطرح‌شده در کتاب افزود: دین نیز می‌تواند برای انسان معنا، تعلق و تکیه‌گاه فراهم آورد؛ اما این نقش حمایتی نباید به حذف مسئولیت اخلاقی و ضرورت پذیرش محدودیت‌ها منجر شود. از این منظر، می‌توان میان دینداری‌ای که زمینه رشد انسان را فراهم می‌کند و دینداری‌ای که به سلطه و وابستگی می‌انجامد، تفاوت قائل شد.

 امیر مازیار استاد فلسفه هنر، در ادامه این نشست با تأکید بر اهمیت انتشار کتاب اظهار داشت: یکی از ویژگی‌های مهم این اثر، ارائه تصویری از اسلام در چارچوب اندیشه روشنفکری دینی معاصر است؛ تصویری که به اعتقاد وی، جای آن در ادبیات فارسی این حوزه خالی بوده است.

وی افزود: در دهه‌های گذشته، روشنفکری دینی مباحث مهمی درباره امکان و ضرورت بازاندیشی در فهم دین مطرح کرده است، اما در کنار نقد برداشت‌های سنتی و توضیح مبانی معرفت‌شناختی این جریان، نیاز به پاسخ‌گویی به این پرسش نیز وجود دارد که اسلام برای انسان معاصر چه معنایی دارد و چه تصویری از زندگی دینی ارائه می‌کند.

مازیار با اشاره به تجربه مواجهه خود با مخاطبان روشنفکری دینی خاطرنشان کرد: برخی از علاقه‌مندان پس از پیگیری مباحث انتقادی درباره دین، با این پرسش روبه‌رو می‌شوند که پس از نقد برداشت‌های پیشین، چه تصویر ایجابی و روشنی از اسلام باقی می‌ماند. به اعتقاد وی، کتاب سروش می‌تواند بخشی از این خلأ را پوشش دهد.

وی نظریه دین به ‌مثابه سبک زندگی را از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب دانست و افزود: توجه به مفاهیمی همچون تخیل، محاکات و زبان استعاری دین، زمینه‌ای برای فهم چگونگی حضور دین در زندگی انسان فراهم می‌کند. از این­رو، این مفاهیم نشان می‌دهند که تجربه دینی تنها به پذیرش مجموعه‌ای از گزاره‌های نظری محدود نیست و ابعاد عاطفی، تخیلی و عملی نیز در آن نقش دارند.

مازیار در عین حال، به برخی کاستی‌های محتوایی اثر اشاره کرد و افزود: جایگاه قرآن و کتاب مقدس در زندگی مؤمنان، فلسفه و اهمیت عباداتی همچون نماز، روزه، حج و دعا و نیز چگونگی عمل به آموزه‌های دینی از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند در ویرایش‌های بعدی یا در اثری مستقل با تفصیل بیشتری بررسی شوند. بنابراین، مخاطب معاصر، به ‌ویژه نوجوانان و جوانان، علاوه بر آشنایی با مبانی نظری دین، نیاز دارد بداند زندگی دینی در عمل چه اقتضائاتی دارد و چگونه می‌توان میان اعتقادات، عبادات و مسئولیت‌های روزمره ارتباط برقرار کرد.

حسین کاجی پژوهشگر حوزه فلسفه و روان درمانگر در ادامه نشست با تمرکز بر ابعاد روان‌شناختی کتاب دینداری عَقلی و اَقلّی عبدالکریم سروش، به بررسی نیازهای انسانی مطرح‌شده در اثر پرداخت. وی اظهار داشت: می‌توان نیازهای مورد اشاره در کتاب را در چند دسته کلی، از جمله نیازهای اخلاقی، هستی‌شناختی، اجتماعی و روان‌شناختی طبقه‌بندی کرد. مثلا نیازهایی همچون هویت، معنا، عشق، تعلق، آرامش، عزت و داشتن هدف، در فهم تجربه دینی اهمیت دارند، اما نسبت این نیازها با نظریه‌های شناخته‌شده روان‌شناسی باید با دقت بیشتری بررسی شود.

کاجی با اشاره به نظریه نیازهای آبراهام مازلو خاطرنشان کرد: مقایسه نیازهای مطرح‌شده در کتاب با الگوهای روان‌شناختی موجود می‌تواند به روشن‌تر شدن مبانی این دسته‌بندی کمک کند. با این حال، نمی‌توان صرف شباهت میان فهرست نیازها را به معنای یکسان بودن مبانی نظری یا نتایج آن­ها دانست.

این پژوهشگر حوزه فلسفه همچنین به مسئله تشخیص آموزه‌های ضروری و غیرضروری در تربیت دینی پرداخت و اظهار داشت: اگر قرار است برخی مباحث دینی متناسب با سن مخاطب به مراحل بعدی آموزش موکول شوند، باید معیار این اولویت‌بندی روشن باشد. به بیان دیگر، لازم است مشخص شود کدام آموزه‌ها برای شکل‌گیری ایمان ضروری‌اند و کدام موضوعات را می‌توان با توجه به شرایط تربیتی و ظرفیت فهم مخاطب، در زمان دیگری مطرح کرد.

کاجی در بخش دیگری از سخنان خود، بر اهمیت مراحل رشد اخلاقی نوجوانان تأکید کرد و افزود: تربیت دینی نباید صرفاً بر تنبیه و پاداش متکی باشد، بلکه باید زمینه درونی شدن ارزش‌های اخلاقی و رشد مسئولیت‌پذیری را فراهم کند. بنابراین، توجه به چگونگی شکل‌گیری قضاوت اخلاقی در نوجوانان می‌تواند به فهم بهتر ظرفیت‌ها و محدودیت‌های روش‌های تربیت دینی کمک کند.

در ادامه، جواد حیدری پژوهشگر و استاد دانشگاه با بررسی کتاب از منظر نیک‌زیستی، عنوان بحث خود را باغی که در آن به دنیا آمدیم انتخاب کرد و اظهار داشت: اگر کتاب را صرفاً اثری درباره آموزه‌های دینی بخوانیم، ممکن است یکی از مهم‌ترین ابعاد آن نادیده بماند؛ این اثر را می‌توان روایتی از زندگی خوب با زبان دین دانست.

وی افزود: سروش در ابتدای مباحث، به جای آغاز بحث از برهان‌های فلسفی برای اثبات دین، از نیازهای بنیادین انسان و نقش دین در پاسخ‌گویی به آن­ها شروع می‌کند. به اعتقاد بنده این تغییر نقطه آغاز، بحث را از قلمرو صرفاً کلامی به قلمرو زندگی و تجربه زیسته انسان منتقل می‌کند.

حیدری با اشاره به فهرست نیازهای مطرح‌شده در کتاب خاطرنشان کرد: روابط انسانی، اخلاق، هویت، معنا، عشق، آرامش، قانون، ستایش و نیایش، آزادی، عزت، هدف و حتی ترس از جمله مؤلفه‌هایی هستند که در این روایت از زندگی خوب مورد توجه قرار می‌گیرند.

این استاد دانشگاه با اشاره به شباهت برخی از این نیازها با الگوهای مطرح‌شده در حوزه روان‌شناسی مثبت‌گرا افزود: زندگی خوب را نمی‌توان صرفاً به احساس خوشایند یا رضایت زودگذر فروکاست؛ معنا، روابط پایدار، آزادی، مسئولیت و داشتن امور ارزشمند برای احترام و ستایش نیز در این زمینه اهمیت دارند.

حیدری تأکید کرد که سروش دین را تنها راه تأمین نیازهای انسانی معرفی نمی‌کند، بلکه بر این نکته تکیه دارد که دین می‌تواند مجموعه‌ای از پاسخ‌های در دسترس و آشنا را در اختیار فرد قرار دهد. همچنین استعاره باغ در این زمینه مهم است، چرا که انسان‌ها در بسترهای فرهنگی و دینی متفاوتی پرورش می‌یابند و تجربه زیسته آنان از این بسترها تأثیر می‌پذیرد. از این­رو، در این روایت، دینداری لزوماً به معنای انحصارطلبی یا نفی همه شیوه‌های دیگر زندگی نیست. امکان وجود باغ‌های دیگر نیز به رسمیت شناخته می‌شود، بنابراین، باید میان ارزش تجربه دینی برای فرد و ادعای انحصاری بودن آن تفاوت قائل شد.

جواد حیدری در ادامه، به اهمیت مراقبت از سنت دینی اشاره کرد و خاطرنشان کرد: دین برای حفظ ظرفیت معنابخشی خود نیازمند مراقبت و پالایش است، چرا که آمیختگی آموزه‌های دینی با ایدئولوژی‌ها و برداشت‌هایی که با هدف‌ها و کارکردهای انسانی دین ناسازگارند، می‌تواند از توان آن برای ایجاد معنا و آرامش بکاهد.

عبدالکریم سروش در بخش پایانی نشست، ضمن قدردانی از سخنرانان و نقدهای مطرح‌شده، اظهار داشت: کتاب بر پایه تجربه‌های فکری و عملی و در پاسخ به پرسش‌های مخاطبان تدوین شده است و نکات مطرح‌شده در این نشست می‌توانند در بازنگری‌های بعدی مورد استفاده قرار گیرند. وی با اشاره به مفهوم حداقلی بودن دینداری توضیح داد که مقصود اصلی از این تعبیر، حداقلی بودن انتظارات از دین است، موضوعی که در آثار پیشین وی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

سروش با اشاره به تفاوت میان انتظارات از دین و توانایی‌های آن خاطرنشان کرد: برای بررسی یک امر، باید مشخص شود چه انتظاراتی از آن داریم و آیا اساساً توانایی برآورده کردن این انتظارات را دارد یا خیر. از این رو، طرح این مسئله، به تفاوت میان بیان احکام و ارائه برنامه برای حوزه‌های مختلف زندگی اشاره دارد.

وی افزود: در این چارچوب، بحث حداقلی بودن دینداری به معنای کم‌اهمیت دانستن دین یا کنار گذاشتن نقش آن در زندگی نیست، بلکه به حدود انتظاراتی مربوط می‌شود که از دین داریم. بر این اساس، باید میان آن­چه دین درباره حلال و حرام یا بایدها و نبایدها بیان می‌کند و انتظار از آن برای طراحی برنامه‌های جامع سیاسی، اقتصادی، آموزشی و اجتماعی تمایز قائل شد.

سروش در ادامه، به مباحث فقهی و توانایی فقه برای برنامه‌ریزی اشاره کرد و توضیح داد که احکام مربوط به مجاز یا غیرمجاز بودن رفتارها با ارائه برنامه‌ای جامع برای اداره حوزه‌های مختلف زندگی یکسان نیستند همچنین تعیین حدود انتظار از دین و پرهیز از این فرض که هر مسئله فردی و اجتماعی الزاماً باید با رجوع مستقیم به دین پاسخ داده شود، چرا که چنین رویکردی، ضرورت تفکیک میان نقش دین در معنا بخشیدن به زندگی، ارائه جهت‌گیری اخلاقی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های معنوی، با انتظارات گسترده از آن برای اداره همه عرصه‌های زندگی را برجسته می‌کند.

وی همچنین با اشاره به انتشار کتاب درس‌گفتارهایی در دینداری عَقلی و اَقلّی در ایران اعلام کرد که انتشارات صراط این اثر را عرضه کرده است و علاقه‌مندان می‌توانند آن را از این ناشر تهیه کنند. وی با قدردانی از مشارکت خسرو باقری و دیگر سخنرانان، ابراز امیدواری کرد که نقدهای مطرح‌شده و نکات سودمند این نشست، متناسب با مبانی فکری و ساختار کتاب، در ویرایش‌های بعدی مورد توجه قرار گیرد.

در نهایت، مجموع مباحث این نشست نشان داد که کتاب درس‌گفتارهایی در دینداری عقلی و اقلی تنها به معرفی مجموعه‌ای از باورهای دینی محدود نیست، بلکه می‌کوشد نسبت دین با زندگی انسان، نیازهای عاطفی و وجودی، تربیت نسل جدید و معنای زیستن در جهان معاصر را بررسی کند. همچنین نکته محوری در دیدگاه سروش، آن‌گونه که در سخنان مطرح‌شده در نشست بازتاب یافت، تمایز میان دینداری و انتظارات حداکثری از دین است. در این نگاه، برای فهم جایگاه دین باید پرسید که دین چه نقشی در زندگی انسان ایفا می‌کند، چه نیازهایی را پاسخ می‌دهد و تا چه اندازه می‌توان از آن انتظار داشت که به مسائل گوناگون فردی و اجتماعی پاسخ دهد. از این ­رو، این پرسش‌ها، بحث از دین را از محدوده باورهای نظری فراتر می‌برند و به تجربه زیسته، اخلاق و شیوه زندگی پیوند می‌دهند.

همچنین از منظر تربیتی، چنین رویکردی بر ضرورت تناسب آموزش دین با سن و ظرفیت فهم مخاطب تأکید می‌کند. مثلا نوجوانان برای شکل دادن به نگرش خود درباره دین، تنها به دریافت مجموعه‌ای از گزاره‌ها نیاز ندارند، بلکه باید بتوانند ارتباط میان باورها، تجربه‌های اخلاقی، روابط انسانی و مسئولیت‌های زندگی را درک کنند. در این زمینه، حفظ کرامت انسانی، پرهیز از ترساندن افراطی و توجه به رشد تدریجی استقلال اخلاقی از جمله موضوعاتی است که در سخنان شرکت‌کنندگان مورد تأکید قرار گرفت.

از منظر روان‌شناختی نیز نشست بر اهمیت نیازهایی مانند معنا، امنیت، تعلق و هویت انگشت گذاشت. با این حال، همان‌گونه که در نقدهای مطرح‌شده بیان شد، معقول بودن دینداری، منشأ روان‌شناختی ایمان و آثار آن بر سلامت روان، سه مسئله متفاوت‌اند و نباید بدون بررسی دقیق با یکدیگر یکسان فرض شوند. همچنین، برای تشخیص آموزه‌های ضروری و غیرضروری در تربیت دینی، ارائه معیارهای روشن اهمیت دارد.

در حوزه روشنفکری دینی نیز یکی از مباحث مهم نشست، ضرورت ارائه تصویری ایجابی و روشن از اسلام بود، تصویری که در کنار نقد برداشت‌های سنتی، بتواند به پرسش‌های عملی مخاطبان درباره معنای زندگی دینی، عبادات و مسئولیت‌های روزمره پاسخ دهد. این موضوع نشان می‌دهد که تبیین نسبت دین و زندگی معاصر همچنان نیازمند گفت‌وگوهای تکمیلی و بررسی ابعاد نظری و عملی است.

بنابراین، تأکید سروش بر حداقلی بودن انتظارات از دین، دعوتی به بازاندیشی درباره حدود و کارکردهای آن است، بازاندیشی‌ای که نه به معنای نفی نقش دین در زندگی، بلکه به معنای روشن کردن تفاوت میان ظرفیت‌های معنوی و اخلاقی دین و انتظار برای ارائه برنامه‌ای جامع در همه حوزه‌هاست. از این منظر، گفت‌وگو درباره دینداری عقلی و اقلی زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای ثمربخش برسد که هم امکان نقد و بررسی عقلانی را حفظ کند و هم تجربه زیسته مؤمنان، نیازهای نسل جدید و ضرورت مسئولیت‌پذیری اخلاقی را جدی بگیرد. بر این اساس، اهمیت چنین نشست‌هایی تنها در بررسی یک کتاب خلاصه نمی‌شود، چرا که این گفت‌وگوها فرصتی برای روشن‌تر شدن پرسش‌هایی است که خانواده‌ها، مربیان، اندیشمندان و مخاطبان جوان درباره نسبت ایمان، عقلانیت و زندگی دارند، پرسش‌هایی که پاسخ‌گویی به آن­ها به استمرار بحث، دقت در استدلال و پرهیز از ساده‌سازی مسائل پیچیده دین و جامعه نیازمند است.

انتهای پیام/