منظومه مخابراتی دات‌وان؛ آیا وعده بابک زنجانی برای ارائه اینترنت با پهپاد عملی است؟

برای درک ابعاد ادعای بابک زنجانی می‌توان یک محاسبه ساده انجام داد. مساحت ایران حدود ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع است. اگر فرض کنیم که هر پهپاد بتواند در شرایط ایدئال ۷۵۰۰ کیلومتر مربع را پوشش دهد، ۲۰۰ پهپاد در مجموع حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر مربع را زیر پوشش خواهند برد؛ عددی که تقریباً به مساحت کل کشور نزدیک است. بااین‌حال، این محاسبه صرفاً از نظر هندسی معتبر است و تصویر کاملی از عملکرد شبکه ارائه نمی‌دهد.

پهنای باند فرکانسی، توان فرستنده، تعداد آنتن‌ها، میزان تداخل و ظرفیت ارتباط با شبکه اصلی، همگی بر کیفیت اینترنت تأثیر می‌گذارند. علاوه بر این، برای جلوگیری از ایجاد نقاط کور باید میان محدوده پوشش پهپادها هم‌پوشانی وجود داشته باشد.

بنابراین، نمی‌توان صرفاً با ضرب تعداد پهپادها در مساحت پوشش اعلام‌شده هرکدام، نتیجه گرفت که یک شبکه اینترنت سراسری و پرظرفیت ایجاد خواهد شد.

ایران در طول چند دهه گذشته در زمینه طراحی و تولید پهپادهای نظامی و شناسایی به توانمندی‌های چشمگیری رسیده است؛ اما نباید توانایی ساخت پهپادهای متعارف را با ساخت هواپیماهای خورشیدی استراتوسفری یکسان دانست.

پهپاد هاپس باید بتواند در ارتفاع حدود ۲۰ کیلومتری، با مصرف انرژی بسیار پایین، برای هفته‌ها یا ماه‌ها پرواز کند. این کار به سازه‌ای فوق‌سبک، بال‌های بسیار کشیده، موتورهای الکتریکی کارآمد و باتری‌هایی با چگالی انرژی بالا نیاز دارد.

از سوی دیگر، سلول‌های خورشیدی باید در طول روز هم انرژی مورد نیاز پرواز و تجهیزات مخابراتی را تأمین کنند و هم باتری‌ها را برای فعالیت شبانه شارژ کنند. سامانه هدایت خودکار نیز باید بتواند در برابر تغییرات جوی و بادهای استراتوسفری موقعیت هواپیما را حفظ کند.

ساخت چنین هواپیمایی فقط بخشی از پروژه است. تجهیزات مخابراتی، آنتن‌ها، فرستنده‌ها، پردازنده‌ها و سامانه‌های ارتباطی نیز باید با وزن و مصرف انرژی محدود طراحی شوند.

در منابع عمومی و مستندات در دسترس، شواهد مستقلی از ساخت و آزمایش هواپیمای خورشیدی ایرانی با قابلیت فعالیت پایدار در ارتفاع حدود ۲۰ کیلومتری و حمل محموله مخابراتی در دست نیست.

این موضوع به معنی ناتوانی قطعی ما در توسعه چنین فناوری‌ای نیست؛ اما نشان می‌دهد که نمی‌توان صرفاً با استناد به سابقه کشور در تولید پهپادهای نظامی، توانایی ساخت هاپس را اثبات کرد.

پروژه زفیر نمونه‌ای از پیچیدگی توسعه پهپادهای استراتوسفری، حتی برای شرکتی با سابقه و تجربه‌ی ایرباس است. ساخت این پهپاد خورشیدی از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و پس از سال‌ها آزمایش، در سال ۲۰۲۵ رکورد بیش از ۶۷ روز پرواز پیوسته را ثبت کرد.

با وجود این دستاورد و موفقیت در آزمایش ارتباط مخابراتی با تلفن همراه، تجاری‌سازی خدمات زفیر همچنان در دست توسعه قرار دارد و برای سال ۲۰۲۷ هدف‌گذاری شده است. این تجربه نشان می‌دهد که تبدیل پهپاد آزمایشی موفق به سامانه‌ای تجاری و پایدار، فرایندی بسیار زمان‌بر است.

حتی اگر دات‌وان بتواند پهپادهای مورد نیاز را بسازد، ایجاد شبکه اینترنتی سراسری به زیرساخت‌های دیگری نیز احتیاج دارد.

داده‌های کاربران باید از پهپادها به شبکه اصلی مخابرات و در نهایت به مراکز داده و درگاه‌های ارتباطی بین‌المللی منتقل شوند. این کار به لینک‌های ارتباطی پرظرفیت، ایستگاه‌های زمینی یا ارتباط ماهواره‌ای نیاز دارد.

اگر ۲۰۰ پهپاد هزاران کاربر را پوشش دهند، حجم عظیمی از داده باید به‌صورت مداوم به شبکه اصلی منتقل شود. بدون زیرساخت انتقال داده مناسب، حتی پیشرفته‌ترین پهپاد مخابراتی نیز نمی‌تواند اینترنت باکیفیتی ارائه کند.

مسئله دیگر، تخصیص فرکانس است. سکوهای هاپس برای ارائه خدمات مخابراتی باید از باندهای فرکانسی مشخص استفاده کنند و فعالیت آن‌ها نباید با شبکه‌های زمینی، ماهواره‌ها و سامانه‌های هوانوردی تداخل ایجاد کند.

اتحادیه بین‌المللی مخابرات سال‌ها است که درباره تخصیص طیف فرکانسی مناسب برای این فناوری مطالعه می‌کند. بنابراین، راه‌اندازی شبکه دات‌وان به مجوزهای مخابراتی و هماهنگی با نهادهای مسئول هوانوردی نیز نیاز خواهد داشت.

طبق پست اخیر بابک زنجانی در ایکس، دات‌وان قصد دارد تا پایان سال جاری تعداد ۲۰۰ پهپاد مخابراتی را در ارتفاع بیش از ۲۰ کیلومتری مستقر کند. برای ارزیابی این ادعا، باید میان سه مرحله تفاوت قائل شد: ساخت نمونه اولیه، تولید صنعتی و راه‌اندازی شبکه تجاری.

ساخت یک نمونه اولیه هاپس از نظر فنی امکان‌پذیر است و تجربه شرکت‌های خارجی نیز این موضوع را اثبات کرده است. ایجاد یک شبکه آزمایشی محدود در ایران نیز در صورت تأمین فناوری و سرمایه موردنیاز، دور از تصور نیست.

اما تولید ۲۰۰ پهپاد عملیاتی و استقرار آن‌ها در بازه زمانی بسیار کوتاه، بدین معنا است که دات‌وان باید از قبل طراحی هواپیما، آزمایش‌های پروازی، سامانه مخابراتی و زیرساخت تولید را توسعه داده باشد.