موشک «حاج قاسم»؛ موشکی که «اسرائیل‌زن» لقب گرفت/ برد بیشتر و توان بالا برای مقابله با سیستم پدافندی؛ ویژگی‌های چشمگیر موشک نسل جدید بالستیک

رز نیوز: در جریان دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه ایران توانست با قدرت موشکی و پهپادی، مقابل حملات اسرائیل و در جنگ دوم مقابل آمریکا و اسرائیل مقاومت کند. موشک‌ها و پهپادهایی که محصول ایران هستند و مسئول مقابله با حملات خارجی بودند و مسئولیت خود را هم طبق ماموریت انجام دادند.

رز نیوز قصد دارد در سلسله گزارش‌هایی به معرفی این موشک‌ها و پهپادها می‌پردازد. بخش‌های قبل که مربوط به معرفی موشک‌های خرمشهر ۴، سجیل، قدر، عماد، خیبرشکن و فتاح بوده را در وبسایت خبرگزاری رز نیوز می‌توانید مطالعه کنید. 

برد بیشتر و قابلیت عملیاتی بالاتر

توسعه موشک‌های بالستیک سوخت جامد در ایران، طی سال‌های گذشته با تمرکز بر افزایش برد، بهبود دقت و کاهش زمان آماده‌سازی دنبال شده است. در این میان، موشک «حاج قاسم» یکی از محصولاتی است که با عبور از برخی ویژگی‌های نسل‌های پیشین موشک‌های خانواده فاتح، تلاش کرده ترکیبی از برد بیشتر و قابلیت عملیاتی بالاتر را در اختیار نیروی هوافضای سپاه قرار دهد. این موشک با برد اعلام‌شده ۱۴۰۰ کیلومتر، سرجنگی ۵۰۰ کیلوگرمی و بهره‌گیری از سامانه هدایت در مرحله پایانی پرواز، از جمله موشک‌های بالستیک سوخت جامد ایران به شمار می‌رود.

موشک حاج قاسم برای نخستین بار در ۳۰ مرداد ۱۳۹۹ و در جریان مراسم رونمایی از دستاوردهای وزارت دفاع معرفی شد. نام این موشک به یاد سردار قاسم سلیمانی فرمانده شهید نیروی قدس سپاه انتخاب شده است. رونمایی از آن در شرایطی انجام شد که توسعه خانواده موشک‌های سوخت جامد فاتح، از جمله ذوالفقار و دزفول، در دستور کار صنایع دفاعی ایران قرار داشت. حاج قاسم را می‌توان یکی از مراحل این روند دانست؛ محصولی که در طراحی آن، افزایش برد در کنار بهبود ویژگی‌های سرجنگی و دقت مورد توجه قرار گرفته است.

موشک‌های قبل از «حاج قاسم» با برد هزار کیلومتری، برای هدف‌گیری اسرائیل کمی سخت بود؛ چرا که باید از مناطق مرزی شلیک می‌شد و نقاط محدودی از اسرائیل را توان هدف‌گیری داشتند؛ اما با افزایش برد موشک «حاج قاسم» این نقیصه برطرف شد و نیروهای مسلح می‌توانند این موشک را از عمق خاک ایران شلیک کنند. شلیک موشک از عمق خاک کشور، علاوه بر کاهش احتمال شناسایی آن پیش از پرتاب، فرصت واکنش را نیز از سامانه‌های دفاع موشکی دشمن می‌گیرد. در مرحله نهایی پرواز نیز جدایی سرجنگی موشک که سطح مقطع راداری کمتری نسبت به بدنه اصلی دارد، در کنار سرعت بالای آن هنگام ورود به جو، فرایند رهگیری و مقابله با موشک را دشوارتر می‌کند. مجموعه این ویژگی‌ها می‌تواند احتمال عبور موشک از لایه‌های دفاعی و اصابت به هدف را افزایش دهد.

مهر ماه ۱۴۰۲ سردار طلایی‌نیک سخنگوی وزارت دفاع درباره چرایی طراحی و ساخت این موشک گفته بود: «چون سیستم تسلیحاتی ما باید متناسب با تهدیدها باشد. جایی که بعضی وقت‌ها اراجیف می‌بافد رژیم صهیونیستی است؛ لذا رسما هم اعلام می‌کنیم که ما موشک‌های اسرائیل‌زن در اختیار داریم. موشک حاج قاسم موشک اسرائیل‌زن است.»

مشخصات فنی؛ ترکیب برد و سوخت جامد

بر اساس اطلاعات منتشرشده، این موشک حدود ۱۱ متر طول دارد و وزن آن نزدیک به ۷ تن است. قطر بدنه نیز در گزارش‌های فنی حدود ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر اعلام شده است. حاج قاسم از پیشران سوخت جامد استفاده می‌کند؛ ویژگی‌ای که در مقایسه با موشک‌های سوخت مایع، مزیت‌هایی از جمله کاهش زمان آماده‌سازی پیش از شلیک و سهولت بیشتر در نگهداری و جابجایی به همراه دارد.

برد این موشک ۱۴۰۰ کیلومتر اعلام شده است. البته در برخی گزارش‌های داخلی، از ظرفیت افزایش برد آن به حدود ۱۷۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلومتر نیز صحبت شده، اما عدد ۱۴۰۰ کیلومتر همان برد رسمی اعلام‌شده هنگام معرفی این موشک است.

یکی از بخش‌های قابل توجه در طراحی حاج قاسم، سرجنگی جداشونده آن است. این سرجنگی حدود ۵۰۰ کیلوگرم وزن دارد و به بالک‌های کنترلی مجهز شده است. وجود این بالک‌ها امکان اصلاح مسیر سرجنگی را در مرحله پایانی پرواز فراهم می‌کند؛ قابلیتی که در کنار سامانه هدایت موشک، با هدف افزایش دقت اصابت در نظر گرفته شده است.

در طراحی بدنه نیز تفاوت‌هایی با برخی موشک‌های پیشین خانواده فاتح دیده می‌شود. استفاده از بالک‌های پایدارساز در بخش انتهایی بدنه و طراحی متفاوت سرجنگی از جمله این ویژگی‌هاست. مجموعه این تغییرات نشان می‌دهد که در توسعه این موشک، تنها افزایش برد مدنظر نبوده و بهبود عملکرد آن در مراحل مختلف پرواز نیز اهمیت داشته است.

سرعت بالا و امکان اصلاح مسیر

سرعت یکی دیگر از ویژگی‌هایی است که در معرفی موشک شهید حاج قاسم مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس ارقام اعلام‌شده در منابع داخلی، سرعت آن هنگام ورود مجدد به جو به حدود ۱۲ ماخ می‌رسد و سرعت سرجنگی در لحظه اصابت نیز حدود پنج ماخ عنوان شده است؛ یعنی ۵ برابر سرعت صوت.

چنین سرعتی، فرصت واکنش و رهگیری را برای سامانه‌های دفاع هوایی محدودتر می‌کند. در کنار آن، قابلیت هدایت سرجنگی در مرحله پایانی پرواز اهمیت دارد؛ چرا که موشک پس از جدا شدن سر جنگی نیز امکان اصلاح مسیر را حفظ می‌کند. این ویژگی در طراحی موشک‌های بالستیک نسل جدید، به‌ویژه برای افزایش دقت در برخورد با اهداف مشخص، اهمیت زیادی دارد.

از رونمایی تا ورود به سازمان رزم

با وجود رونمایی از موشک در سال ۱۳۹۹، خبر تحویل آن به نیروی هوافضای سپاه در مرداد ۱۴۰۲ منتشر شد. افشین نادری شریف، معاون وقت امور صنعتی و تحقیقاتی وزارت دفاع، سوم مرداد آن سال از برنامه تحویل این موشک در هفته صنعت دفاعی خبر داده بود. سرانجام در ۳۱ مرداد ۱۴۰۲، همزمان با رونمایی از پهپاد مهاجر ۱۰، الحاق موشک‌های شهید حاج قاسم و خرمشهر به سازمان رزم سپاه انجام شد.

در ادامه، نمونه‌هایی از سکوی پرتاب این موشک نیز به نمایش درآمد. توسعه سکوهای پرتاب متحرک را باید بخشی از تلاش برای افزایش تحرک و کاهش زمان استقرار و آماده‌سازی موشک‌ها دانست؛ موضوعی که در کنار مشخصات خود موشک، در ارزیابی توان عملیاتی آن اهمیت دارد.

در گزارش‌های رسانه‌های داخلی درباره عملیات موشکی سپاه نیز نام موشک حاج قاسم در کنار برخی دیگر از موشک‌های بالستیک ایران مطرح شده است. این موضوع نشان می‌دهد که این موشک پس از رونمایی و طی مراحل توسعه، به یکی از محصولات مورد توجه در توان موشکی سپاه تبدیل شده است.

موشک حاج قاسم را می‌توان نمونه‌ای از حرکت صنایع دفاعی ایران به سمت توسعه موشک‌های سوخت جامد با برد بیشتر و قابلیت‌های هدایت پیشرفته‌تر دانست. ترکیب برد ۱۴۰۰ کیلومتری، سرجنگی جدا شونده ۵۰۰ کیلوگرمی و سرعت بالای ورود به جو، در کنار امکان اصلاح مسیر در مرحله پایانی، مهم‌ترین ویژگی‌های اعلام‌شده این موشک هستند. ویژگی‌هایی که نشان می‌دهد در طراحی نسل جدید موشک‌های بالستیک، افزایش برد دیگر تنها معیار توسعه نیست و دقت، سرعت آماده‌سازی، چابکی و تحرک عملیاتی نیز جایگاه مهمی پیدا کرده‌اند.

۲۹۲۹