آخرالزمان؛ وقتی جنگ از سیاست به نبرد خیر و شر تبدیل می‌شود

به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم، دولت‌ها برای توضیح چرایی جنگ، اقناع افکار عمومی و توجیه هزینه‌های انسانی و مالی آن، روایتی از دشمن، خطر و آینده می‌سازند. اما گاهی این روایت از چارچوب رقابت سیاسی و امنیتی فراتر می‌رود و جنگ را به صحنه نبردی فراگیر میان خیر و شر، ایمان و کفر، یا تمدن و ضدتمدن تبدیل می‌کند. در چنین وضعی، دشمن دیگر صرفاً بازیگری نیست که منافع یا رفتارهایش با منافع ما تعارض دارد؛ او به نیرویی بدل می‌شود که گویا وجودش به‌خودی‌خود تهدیدی برای نظم مطلوب جهان است. این همان نقطه‌ای است که باید نقش الهیات سیاسی و روایت‌های آخرالزمانی را در فهم جنگ‌های معاصر جدی گرفت.

آخرالزمانی کردن جنگ به چه معناست؟

آخرالزمانی کردن جنگ، لزوماً به معنای پیش‌بینی پایان قریب‌الوقوع جهان نیست. مسئله اصلی، انتقال یک منازعه سیاسی به چارچوبی است که در آن رویدادهای روزمره، نشانه‌های تحقق طرحی مقدس و تاریخی تلقی می‌شوند. در این چارچوب، جنگ از یک تصمیم قابل نقد و ارزیابی به مرحله‌ای از مأموریتی بزرگ‌تر تبدیل می‌شود؛ مأموریتی که گویا از پیش در نقشه تاریخ تعیین شده است.

پژوهش‌های مربوط به صهیونیسم مسیحی نشان داده‌اند که در برخی جریان‌های انجیلی آمریکا، تحولات خاورمیانه با تفسیر خاصی از پیشگویی‌های کتاب مقدس و انتظار بازگشت دوم مسیح پیوند می‌خورد. «کارلو آلدروواندی» در مقاله «الهیات سیاست در سرزمین مقدس» توضیح می‌دهد که صهیونیسم مسیحی و صهیونیسم دینی یهودی، با وجود تفاوت‌های اعتقادی و تاریخی، می‌توانند در برخی صورت‌بندی‌های سیاسی بر قرائت‌های دینی از سرزمین مقدس و آینده آن تکیه کنند. این پژوهش به معنای آن نیست که همه مسیحیان انجیلی یا همه جریان‌های صهیونیستی چنین دیدگاهی دارند؛ بلکه نشان می‌دهد بخشی از سیاست خاورمیانه را نمی‌توان صرفاً با محاسبات متعارف قدرت توضیح داد.

در این نوع نگاه، اهمیت اسرائیل ممکن است از محاسبات امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی فراتر رود و در چارچوب تحقق وعده‌های مقدس تفسیر شود. در نتیجه، حمایت از اسرائیل یا مقابله با دشمنان آن، برای برخی نیروهای سیاسی و مذهبی نه فقط انتخابی راهبردی، بلکه بخشی از مأموریتی الهی جلوه می‌کند. گزارش یورونیوز فارسی در 12 مارس 2026 نیز با اشاره به اظهارات برخی چهره‌های مسیحی محافظه‌کار درباره جنگ ایران، نمونه‌هایی از تفسیر آخرالزمانی تحولات نظامی را ثبت کرده است. ارزش این شواهد در اثبات یکسان بودن انگیزه همه تصمیم‌گیران آمریکایی نیست؛ اهمیتشان در نشان‌دادن حضور یک زبان دینی در بخشی از فضای عمومی و سیاسی مرتبط با جنگ است.

از دشمن سیاسی تا تجسم شر

چرا این تحول در زبان و روایت اهمیت دارد؟ زیرا چگونگی تعریف دشمن بر حدود خشونت قابل تصور علیه او اثر می‌گذارد. «کارل اشمیت» – نظریه‌پرداز آلمانی حقوق و سیاست – در کتاب «مفهوم امر سیاسی» تمایز دوست و دشمن را یکی از شاخص‌های بنیادی امر سیاسی می‌داند. چارچوب او، با همه مناقشات و پیامدهای اقتدارگرایانه اندیشه‌اش، امکان طرح یک پرسش مهم را فراهم می‌کند: چه زمانی اختلاف سیاسی به خصومتی وجودی تبدیل می‌شود که در آن طرف مقابل نه رقیب، بلکه تهدیدی برای اصلِ بودن ما معرفی می‌شود؟

وقتی این تمایز سیاسی با زبان الهیاتی و آخرالزمانی ترکیب شود، خطر تشدید می‌شود. دشمن دیگر صرفاً مسئول سیاستی مشخص یا اقدامی قابل محکومیت نیست؛ ممکن است به نماینده شر مطلق تبدیل شود. در چنین روایتی، شکست او نه فقط یک هدف نظامی، بلکه شرط تحقق خیر معرفی می‌شود. این جابه‌جایی معنایی می‌تواند مصالحه را نشانه ضعف، محدودکردن جنگ را مانع تحقق رسالت و حتی رنج غیرنظامیان را هزینه‌ای اجتناب‌ناپذیر جلوه دهد.

البته نباید از این استدلال نتیجه گرفت که هر کاربرد زبان دینی به خشونت می‌انجامد یا هر جنگی محصول باورهای آخرالزمانی است. جنگ‌ها علل مادی و سیاسی دارند: موازنه قدرت، منافع راهبردی، بازدارندگی، منابع و رقابت منطقه‌ای. بحث بر سر آن است که الهیات سیاسی می‌تواند برای این علل، معنایی فراگیر و مقدس بسازد؛ معنایی که تصمیم سیاسی را در برابر نقد عمومی مصون‌تر می‌کند. در اینجا دین لزوماً جایگزین محاسبه قدرت نمی‌شود، بلکه می‌تواند به آن مشروعیت و نیروی بسیج‌کننده ببخشد.

ایران چگونه در این روایت جای می‌گیرد؟

برای فهم چرایی برجسته‌شدن ایران در برخی روایت‌های آخرالزمانی، باید دو سطح را از یکدیگر تفکیک کرد. در سطح نخست، ایران بازیگری سیاسی و منطقه‌ای است که درباره امنیت، توان نظامی، برنامه هسته‌ای و نظم منطقه‌ای آن منازعه وجود دارد. این مسائل را باید با شواهد، اسناد و تحلیل‌های سیاسی بررسی کرد. در سطح دوم، ایران به‌عنوان نمادی تمدنی و دینی بازنمایی می‌شود؛ نمادی که در روایت برخی جریان‌های ایدئولوژیک، به جبهه‌ای فراتر از یک دولت و یک ملت نسبت داده می‌شود.

در سطح دوم، موضوع صرفاً مخالفت با سیاست‌های جمهوری اسلامی نیست. گاه مرز میان حکومت، جامعه، هویت ایرانی و اسلام چنان درهم می‌رود که ایران به تصویری کلی از «دیگریِ خطرناک» تبدیل می‌شود. در این وضعیت، تفاوت‌های درونی جامعه ایران، تنوع سنت‌های فکری آن و فاصله میان مردم، دولت و گرایش‌های سیاسی نادیده گرفته می‌شود. ایران نه به‌عنوان جامعه‌ای تاریخی و متکثر، بلکه به‌مثابه یک موجودیت یکپارچه و تهدیدآمیز تصویر می‌شود. این سازوکار را باید با احتیاط تحلیل کرد. نمی‌توان هر انتقاد از جمهوری اسلامی را ایران‌هراسی دانست یا هر سیاست غربی را نتیجه یک طرح آخرالزمانی معرفی کرد. همان‌طور که نمی‌توان دیدگاه یک جریان مسیحی یا یهودی را به تمام پیروان آن دین تعمیم داد. تحلیل معتبر باید نشان دهد کدام چهره، نهاد یا جریان چه ادعایی مطرح کرده و آن ادعا چگونه به سیاست یا توجیه جنگ پیوند خورده است. بدون این تفکیک، نقد روایت دشمن خود به روایتی کلی ساز و غیرمستند تبدیل می‌شود.

مسئله اصلی، مشروعیت‌بخشی به خشونت است

یکی از پیامدهای مهم روایت آخرالزمانی، تغییر معیار سنجش جنگ است. در چارچوب حقوقی و اخلاقی، هر اقدام نظامی باید بر اساس معیارهایی مانند ضرورت، تناسب، تفکیک اهداف نظامی از غیرنظامی و رعایت حقوق بشردوستانه ارزیابی شود. هیچ ادعای تمدنی یا دینی، به‌خودی‌خود این محدودیت‌ها را از میان نمی‌برد. اما اگر جنگ به نبرد نهایی خیر و شر تبدیل شود، ممکن است این پرسش که «آیا این اقدام قانونی و متناسب است؟» جای خود را به پرسشی متفاوت بدهد: «آیا این اقدام به پیروزی جبهه خیر کمک می‌کند؟»

این تغییر پرسش، خطری بنیادین است. زیرا در منطق خیر مطلق و شر مطلق، امکان دارد مسئولیت فردی و سیاسی زیر سایه یک مأموریت مقدس قرار گیرد. در حالی که هیچ روایتی، حتی اگر برای پیروانش معنایی عمیق و مقدس داشته باشد، جای بررسی مستقل شواهد، تعیین مسئولیت و رعایت قواعد جنگ را نمی‌گیرد. اتفاقاً هرچه ادعای اخلاقی یک طرف بزرگ‌تر باشد، ضرورت سنجش رفتار واقعی او با معیارهای اخلاقی و حقوقی بیشتر می‌شود. در این زمینه، باید از یک خطای تحلیلی دیگر نیز پرهیز کرد: آخرالزمانی کردن جنگ فقط مختص رقیب نیست. هر جامعه‌ای ممکن است در شرایط بحران، به زبانی پناه ببرد که جهان را به دو جبهه کاملاً پاک و کاملاً پلید تقسیم می‌کند. این زبان شاید در کوتاه‌مدت همبستگی ایجاد کند، اما اگر جای تحلیل را بگیرد، قدرت تشخیص تفاوت میان دشمن نظامی، رقیب سیاسی، منتقد داخلی و غیرنظامی بی‌گناه را تضعیف خواهد کرد. نقد روایت آخرالزمانی زمانی معتبر است که به ابزاری برای بازتولید همان دوگانه‌سازی مطلق تبدیل نشود.

ضرورت روایت ایرانی، فراتر از بازتاب روایت دشمن

در مواجهه با چنین گفتمانی، صرف تکرار این گزاره که دشمن با ایران یا اسلام مسئله تمدنی دارد، کافی نیست. روایت ایرانی باید نشان دهد این ادعا در کدام متن، سخنرانی، سیاست یا اقدام قابل مشاهده است؛ چه نسبتی با منافع مادی و راهبردی دارد؛ و چگونه از طریق زبان دینی یا تمدنی به افکار عمومی منتقل می‌شود. این کار به معنای نادیده‌گرفتن ابعاد ایدئولوژیک جنگ نیست، بلکه راهی برای جداکردن تحلیل مستند از تعمیم‌های شتاب‌زده است.

همچنین، روایت ایران نباید به تقلید از منطق خیر مطلق و شر مطلق بسنده کند. ظرفیت سنت اسلامی برای نقد ظلم، دفاع از مظلوم، مسئولیت اخلاقی قدرت و محدودیت‌های رفتار در جنگ می‌تواند مبنای روایتی باشد که هم از هویت دینی و تمدنی خود دفاع می‌کند و هم به معیارهای روشن اخلاقی پایبند می‌ماند. در این چارچوب، مسئله صرفاً اثبات شرارت طرف مقابل نیست؛ مسئله نشان‌دادن فاصله میان ادعاهای اخلاقی او و رفتار قابل ارزیابی اوست.

اگر ایران می‌خواهد در برابر روایت‌سازی تمدنی اثرگذار باشد، باید میان سه چیز تمایز بگذارد: نخست، مستندسازی دقیق سخنان و اقدامات جریان‌هایی که جنگ را در چارچوب آخرالزمانی تفسیر می‌کنند؛ دوم، تحلیل پیوند این روایت‌ها با منافع و تصمیم‌های سیاسی؛ و سوم، عرضه روایتی از جنگ که در آن دفاع از کشور با مسئولیت اخلاقی و حقوقی همراه باشد. بدون این سه سطح، سخن‌گفتن از جنگ تمدنی ممکن است به تکرار همان دوگانه‌هایی بینجامد که قرار است نقد شوند.

در نهایت، پرسش اصلی این نیست که کدام طرف خود را جبهه خیر می‌نامد؛ بسیاری از بازیگران در طول تاریخ برای جنگ‌های خود زبان اخلاقی و مقدس ساخته‌اند. پرسش این است که این ادعا چگونه آزموده می‌شود، چه رفتاری را مجاز می‌شمارد و آیا حاضر است در برابر شواهد و قواعد مشترک پاسخ‌گو بماند یا نه. روایت آخرالزمانی زمانی به مسئله‌ای سیاسی و خطرناک تبدیل می‌شود که جنگ را از حوزه تصمیم‌های انسانی و مسئولیت‌پذیر بیرون ببرد و آن را به ضرورتِ مقدر تاریخ تبدیل کند. مقابله با این منطق، بیش از هر چیز، به تحلیل مستند، تفکیک دقیق بازیگران و پافشاری بر این اصل نیاز دارد که هیچ ادعای مقدسی، خشونت را از داوری اخلاقی و حقوقی معاف نمی‌کند.

یادداشت از: امیرحسین طالبیان

انتهای پیام/