Blog
جواد صفینژاد؛ پژوهشگر عرصههای نادیده فرهنگ ایرانی
به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم، نشست «بازخوانی آثار و آراء استاد جواد صفینژاد» با حضور جمعی از پژوهشگران و شاگردان این انسانشناس و جغرافیدان برجسته، در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد. سخنرانان این نشست ضمن مرور ابعاد مختلف شخصیت علمی و روش پژوهشی صفینژاد، بر اهمیت پژوهشهای میدانی، شناخت ظرفیتهای بومی ایران و ضرورت بازخوانی میراث فکری پیشکسوتان علوم اجتماعی تأکید کردند.
احمد مسجدجامعی، قائممقام مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، در ابتدای این نشست به روش پژوهش و ویژگیهای شخصیتی جواد صفینژاد پرداخت و گفت: صفینژاد، علاوه بر برخورداری از روش ویژه در تحقیق، شخصیت خاصی نیز داشت. برخلاف بسیاری از پژوهشگران، روش مطالعه او کتابخانهای نبود و ایران را نه در کتابها و کتابخانهها، بلکه در میدان و با سفر روستا به روستا میشناخت.
او با اشاره به جزئینگری صفینژاد در مطالعات میدانی افزود: حتی مشاهده یک گونه خاص سبزی میتوانست توجه او را جلب کند و به تحقیق درباره ریشهها، محل رویش و ویژگیهای آن بینجامد. او پای صحبت مردم مینشست، به درد دلهایشان گوش میداد و از خلال همین گفتوگوها در پی کشف رازهای تمدن ایرانی بود. مسجدجامعی با بیان اینکه صفینژاد واقعیت را همانگونه که بود میپذیرفت و به دنبال شناخت ظرفیتهای آن میرفت، اظهار کرد: او حتی در دل کویر نیز به دنبال کشف ویژگیها و ظرفیتهای خاص بود. این شیوه پژوهش به او امکان میداد وجوهی از زندگی و تمدن ایرانی را بشناسد که در مطالعات صرفاً کتابخانهای کمتر مورد توجه قرار میگیرند.
وی با انتقاد از غفلت نسبت به ظرفیتهای تاریخی و تمدنی ایران تصریح کرد: امروز دائماً از تمدن هفتهزارساله خود سخن میگوییم، اما این سخنان اغلب برآمده از روایتهاست؛ در حالی که صفینژاد به دنبال کشف رازهای پنهان این تمدن بود که قنات یکی از مهمترین نمونههای آن است. مسجدجامعی ادامه داد: ما قناتها و چشمههای خود را خشک کردیم، زیرا درک درستی از این میراث تاریخی نداشتیم. الگوی توسعه خود را دنبال نکردیم و این مسئله نشاندهنده نوعی غفلت تاریخی است که از ناآگاهی و نشناختن ظرفیتهای بومی ناشی میشود.
قائممقام مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، صفینژاد را پژوهشگر عرصههای نادیده فرهنگ ایرانی خواند و بر ضرورت حفظ اسناد و منابع علمی او تأکید کرد. او گفت کتابخانه صفینژاد حاوی اسناد فراوان و ارزشمندی است و پیشنهاد کرد این مجموعه در قالب یکی از نهادهای علمی، مانند کتابخانه ملی، دایرهالمعارف فارسی یا مؤسسات مطالعاتی، ساماندهی و نگهداری شود. مسجدجامعی ابراز امیدواری کرد با پیگیری پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و انجمن انسانشناسی، این پیشنهاد به نتیجه برسد.
اریک هوگلاند: صفینژاد به من آموخت چگونه با روستاییان گفتوگو کنم
در ادامه نشست، نیما شمسایی، مجری برنامه، با اشاره به دوستی و ارتباط علمی اریک هوگلاند با جواد صفینژاد، به معرفی زمینههای پژوهشی این ایرانشناس و متخصص مسائل ایران و خاورمیانه پرداخت. او توضیح داد که بخش مهمی از مطالعات هوگلاند به جامعه روستایی ایران، اصلاحات ارضی و تحولات اجتماعی اختصاص داشته است. هوگلاند در سالهای 1966 تا 1968 در ایران حضور داشت و در دهه 1970 نیز برای انجام پژوهشهای میدانی به روستاهای ایران بازگشت. کتاب «زمین و انقلاب» او در سال 1982 منتشر شد.
در ادامه، یادداشت اریک هوگلاند درباره صفینژاد برای حاضران قرائت شد. هوگلاند در این یادداشت، نخستین دیدار خود با صفینژاد را به پاییز سال 1350، هنگام سفر به ایران برای انجام پژوهشهای میدانی رساله دکتریاش درباره ساختارهای اجتماعی و اقتصادی روستایی، مرتبط دانست. او نوشت که در آن زمان توانسته بود با مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی ارتباط دانشگاهی برقرار کند و در طول ده ماه اقامت خود در ایران با شماری از پژوهشگران و استادان ایرانی آشنا شود؛ اما صفینژاد تنها کسی بود که هم استاد و راهنمای او شد و هم دوستی نزدیک و صمیمی با او پیدا کرد.
هوگلاند یکی از مهمترین آموزههای صفینژاد را شیوه مواجهه با روستاییان و کشاورزان ایرانی دانست و تأکید کرد که از او آموخته است به جای انجام مصاحبهای صرفاً پرسشمحور، همچون فردی همتراز با مردم به گفتوگو بنشیند و با صبر و حوصله به دغدغهها، سرخوردگیها و ناکامیهای آنان از برنامه اصلاحات ارضی گوش بسپارد.
او در بخش دیگری از یادداشت خود، صفینژاد را نهتنها متخصص برجسته ساختارهای اقتصادی و اجتماعی روستایی، بلکه صاحب دانشی گسترده درباره تاریخ ایران، بهویژه شهر ری، ادبیات، شعر، دین، آداب و رسوم اجتماعی و حتی سفره و آشپزی ایرانی توصیف کرد. هوگلاند با اشاره به سخاوت علمی دوست خود نوشت که صفینژاد مشتاقانه دانش گستردهاش را با او و هر فرد دیگری که علاقهمند به شنیدن بود، به اشتراک میگذاشت و در پایان یادداشت خود با خطاب قرار دادن او به نام «صفیجان» نوشت: «خداحافظ صفیجان».
احمد امینی: لذت صفینژاد از کشف و تحقیق، مشوق پژوهشگران بود
احمد امینی، از شاگردان جواد صفینژاد، دیگر سخنران این نشست بود که به بیان تجربههای خود از شاگردی نزد او پرداخت. امینی گفت آشناییاش با صفینژاد به زمانی بازمیگردد که درس «آبیاری سنتی» را با او گذراند و پس از آن، پایاننامه خود را با موضوع «بنه یا واحد زراعی سنتی» درباره ورامین زیر نظر او انتخاب کرد. او یکی از برجستهترین ویژگیهای صفینژاد را لذت بردن از تحقیق، کشف، ابتکار و خلاقیت دانست و اظهار کرد: ما معمولاً زمانی از تحقیق لذت میبریم که خودمان آن را انجام دهیم و به نام خودمان ثبت کنیم؛ اما صفینژاد از هر پژوهشی که به نام ایران و سرزمین ایران انجام میشد، به وجد میآمد.
امینی با اشاره به گستردگی دانش استاد خود افزود: صفینژاد اطلاعات فراوانی داشت و گاهی دانشجویان در کلاسهای او با حجم گسترده اطلاعات و موضوعات تازه روبهرو میشدند. وی با تأکید بر پیوند میان دانش اجتماعی و زندگی واقعی مردم گفت: علوم اجتماعی بهصورت رسمی دانشی برخاسته از غرب است، اما صفینژاد آن را به سطح جامعه برد و خود نیز در میدان و در متن زندگی مردم به مطالعه و پژوهش پرداخت. هرجا امکان طرح سخنی تازه یا یافتن راهحلی جدید وجود داشت، او حضور پیدا میکرد.
این شاگرد صفینژاد، تواضع را از دیگر ویژگیهای مهم او دانست و گفت برخلاف فاصلهای که معمولاً میان استاد و دانشجو وجود دارد، صفینژاد بدون تکلف و با فروتنی با دانشجویان برخورد میکرد. امینی ادامه داد: او همواره در پی ناشناختهها و مسائل بکر محلی و ایرانی بود و به شاگردانش نیز توصیه میکرد به سراغ موضوعاتی بروند که کمتر مطالعه شدهاند.
او با اشاره به تأثیر صفینژاد بر مسیر علمی خود گفت: اگر از من بپرسند چه کسی بیشترین نقش را در تشویق و ترغیب من به تألیف داشته است، از استاد صفینژاد نام میبرم. او هر بار که آثار پژوهشی شاگردانش را میدید، چنان خوشحال میشد که توصیف آن دشوار است؛ ویژگی ارزشمندی که در کمتر کسی میتوان سراغ گرفت.
جبار رحمانی: علوم اجتماعی ایران از سنت پژوهش میدانی فاصله گرفته است
جبار رحمانی، دیگر سخنران این نشست، به مسئله نادیده گرفته شدن آثار و آرای استادان برجسته حوزه فرهنگ در دانشگاهها پرداخت و آن را یکی از مشکلات مهم نظام دانشگاهی و سیاستگذاری علمی ایران دانست. او با اشاره به بازخوانی آثار پژوهشگرانی چون مرتضی فرهادی، جلال ستاری و جواد صفینژاد اظهار کرد: در جریان مطالعه آثار این استادان متوجه شدم که در نظام دانشگاهی و سیاستگذاری، نوعی نادیدهانگاری نظاممند نسبت به پیشکسوتان و پژوهشگران بزرگ شکل گرفته است.
رحمانی افزود: اگر امروز به گروه آموزشی مرتبط با صفینژاد در دانشگاه تهران مراجعه کنیم، با افرادی روبهرو میشویم که آثار او را نخواندهاند یا از آنها استفاده نمیکنند. وضعیت مشابهی درباره آثار مرتضی فرهادی در برخی گروههای علوم اجتماعی وجود دارد؛ تا جایی که حتی نام او نیز به اندازه کافی در فضای دانشگاهی بازتاب نیافته و بسیاری از دانشجویان با آثار و اندیشههایش آشنا نیستند.
او با طرح این پرسش که چرا پژوهشگران دغدغهمند فرهنگ ایرانی در علوم اجتماعی ایران به حاشیه رانده شدهاند، ریشه این مسئله را در تفاوت میان دو رویکرد علمی دانست. به گفته رحمانی، یک رویکرد بر نقل نظریهها و استدلالهای قیاسی تکیه دارد، در حالی که رویکرد تجربهمحور مورد توجه صفینژاد و فرهادی، از مشاهده مستقیم، حضور در میدان و شناخت جزئیات زندگی مردم آغاز میشود.
او با انتقاد از غلبه رویکردهای متنمحور در علوم اجتماعی ایران تصریح کرد: برخی استادان عمدتاً در جایگاه تحلیلگر گزارشها و متون باقی میمانند، در حالی که سنت پژوهشی صفینژاد بر حضور در میدان و ورود به جزئیات زندگی اجتماعی استوار بود. رحمانی برای توضیح این شیوه، از مفهوم رویکرد «ریزوماتیک» استفاده کرد؛ رویکردی که در آن دانش بهصورت افقی گسترش مییابد، میان حوزههای مختلف پیوند برقرار میکند و از خلال شبکهای از مشاهدات و مطالعات، فهمی سیال و پویا از واقعیت به دست میدهد.
او معتقد بود این نوع نگاه، برخلاف رویکردهای مسلط، امکان شناخت دقیقتر و عمیقتر جامعه ایرانی را فراهم میکند؛ هرچند در فضای غالب علوم اجتماعی ایران جایگاه چندانی ندارد. این پژوهشگر با اشاره به تفاوت روش مطالعه آثار صفینژاد و دیگر پیشکسوتان حوزه فرهنگ گفت: برای شناخت ایران نمیتوان به خواندن یک کتاب از آثار این پژوهشگران بسنده کرد. باید آثار آنان را بهتدریج خواند و همچون قطعات یک پازل در کنار یکدیگر قرار داد تا بتوان لایههای زیرین و پیچیده حیات مردم ایران را درک کرد.
رحمانی همچنین تأکید کرد که این استادان، با وجود توجه عمیق به فرهنگ ایرانی، مدافع سنتگرایی رمانتیک نبودند، بلکه میکوشیدند از طریق مطالعه تجربی و دقیق زندگی مردم، شناختی واقعبینانه از جامعه به دست آورند. او در ادامه، دو جریان علوم اجتماعی رایج و گفتمان علوم اجتماعی اسلامی را از عوامل تضعیف این سنت پژوهشی دانست و گفت این دو رویکرد، به شیوههای متفاوت، سنت گامبهگام و تجربهمحور شناخت جامعه ایرانی را به حاشیه راندهاند. رحمانی در پایان، احیای این سنت را یکی از ضرورتهای شکلگیری علوم اجتماعی متناسب با جامعه ایران دانست و بر ایجاد نهادهای علمی ویژه این مسیر و اصلاح روندهای نادرست در نظام دانشگاهی تأکید کرد.
پوریا گلمحمدی: بزرگداشت صفینژاد، ادامه دادن روش پژوهشی اوست
پوریا گلمحمدی، از دیگر شاگردان جواد صفینژاد، در ادامه نشست به اهمیت تداوم روش پژوهشی این استاد پرداخت و تأکید کرد که بزرگداشت او نباید صرفاً به تکرار نام یا تجلیل از شخصیت علمیاش محدود شود. او گفت: بزرگداشت صفینژاد، بهمعنای بهکارگیری روش او در پژوهش و پرداختن به موضوعاتی است که شاید فرصت مطالعه کامل آنها را پیدا نکرده باشد. «ایسیلها»، بهعنوان سازههای کوچک آبی در ایران، یکی از این حوزههاست که با وجود شمار فراوان آنها، بسیاری از نمونههایشان همچنان مطالعه نشدهاند.
گلمحمدی با اشاره به تداوم روش صفینژاد در مطالعات خود اظهار کرد: استاد صفینژاد از میان ما رفت، اما روشی که بنا نهاد همچنان کارآمد است و میتواند مسیر پژوهشهای تازه را هموار کند. او توضیح داد که از سال 1385 فعالیت خود را با استفاده از همین روش آغاز کرده و در سال 1390 مقالهای با عنوان «ایسیل، فناوری بهرهبرداری از آب چشمه» نوشته است. وی همچنین گفت در سال 1403، به همراه بهمن رحیمی، موضوع «دانش بومی ایسیل» را در نشست آب و حکمرانی ارائه کرده است.
گلمحمدی این دستاوردها را ادامه مسیری دانست که صفینژاد گشوده بود و بر ضرورت توجه به سازههای بومی، دانش محلی و ظرفیتهای کمترشناختهشده در پژوهشهای مرتبط با آب تأکید کرد.
بازخوانی روششناسی صفینژاد در پنلهای تخصصی
در پنل دوم این بزرگداشت، محمدرضا تهمک و احمد داغستانی نیز با تمرکز بر ایدهها و شیوه پژوهش جواد صفینژاد، به بازخوانی روششناختی او در شناخت جامعه ایرانی و مطالعه زیستبوم عشایری پرداختند.
پنلهای سوم و چهارم این مراسم نیز روز چهارشنبه ششم آبانماه برگزار شد و ادامه برنامه به بررسی ابعاد دیگری از میراث علمی و پژوهشی این استاد اختصاص داشت.
مجموع مباحث مطرحشده در این بزرگداشت، بر اهمیت پژوهش میدانی، توجه به دانش بومی، شناخت جزئیات زندگی مردم و بازخوانی انتقادی سنتهای علمی در علوم اجتماعی ایران تأکید داشت؛ مؤلفههایی که در روش و آثار جواد صفینژاد جایگاهی محوری داشتند و تداوم آنها میتواند زمینهساز شناخت عمیقتر جامعه و فرهنگ ایرانی باشد.
انتهای پیام/