Blog
وقتی نبوغ علمی هم در برابر خشونت انسان درمانده میشود
به گزارش خبرگزاری رز نیوز به نقل از تسنیم؛ جنگ که آغاز میشود معمولاً همه از ضرورت آن مثل امنیت، دفاع، منافع ملی یا مقابله با دشمن سخن میگویند، اما وقتی آتش جنگ فروکش میکند، پرسشی قدیمی دوباره سر برمیآورد که آیا راه دیگری وجود نداشت؟ چرا انسان با وجود تجربه جنگهای ویرانگر و شناخت پیامدهای آن باز هم به همان مسیری بازمیگردد که بارها زندگی میلیونها نفر را نابود کرده است؟
کتاب چرا جنگ؟ با عنوان فرعی نامهنگاری آلبرت اینشتاین و زیگموند فروید با تدوین و ترجمه خسرو ناقـد به سراغ همین پرسش میرود، پرسشی که نهفقط سیاستمداران، بلکه فیلسوفان، روانشناسان و متفکران بسیاری را به خود مشغول کرده است. اهمیت این کتاب در آن است که جنگ را فقط یک درگیری نظامی یا نتیجه تصمیم چند سیاستمدار نمیبیند، بلکه میکوشد ریشههای آن را در مناسبات قدرت و پیچیدگیهای روان انسان جستوجو کند.
اینشتاین، فیزیکدانی که نامش با یکی از بزرگترین تحولات علمی قرن بیستم گره خورده است، و فروید بنیانگذار روانکاوی، در این مکاتبه از دو مسیر متفاوت به یک مسئله میرسند. اینشتاین میخواهد بداند چگونه میتوان از تکرار جنگ جلوگیری کرد و فروید توضیح میدهد که چرا میل به خشونت را نمیتوان صرفاً با دعوت به عقل و اخلاق از میان برد. از همین رو، تفاوت نگاه، مهمترین ویژگی این مکاتبه است، یکی بیشتر به ساختارهای سیاسی و راههای مهار قدرت توجه دارد و دیگری از نیروهایی سخن میگوید که در لایههای پنهان روان انسان حضور دارند. بنابراین کنار هم قرار گرفتن این دو دیدگاه، تصویری پیچیدهتر از جنگ به دست میدهد، پدیدهای که برای فهم آن نمیتوان تنها به یک عامل بسنده کرد.
مکاتبه اینشتاین و فروید در سال 1932 و در چارچوب فعالیتهای مرتبط با جامعه ملل شکل گرفت. اینشتاین از فروید دعوت کرد درباره این مسئله بیندیشد که آیا راهی برای رهایی بشر از جنگ وجود دارد یا خیر؟ البته زمان طرح این پرسش تصادفی نبود، چرا که اروپا هنوز از پیامدهای جنگ جهانی اول رهایی نیافته بود و میلیونها نفر کشته یا مجروح شده بودند، اقتصاد بسیاری از کشورها آسیب دیده بود و نظم سیاسی پیشین دستخوش تغییرات گستردهای شده بود، اما با این حال تجربه آن جنگ نتوانسته بود خطر درگیریهای تازه را از میان ببرد، چرا که در همان سالها جریانهای افراطی و نظامیگرا در بخشهایی از اروپا قدرت میگرفتند و نشانههای یک بحران بزرگ دیگر آشکار میشد.
در چنین شرایطی، پرسش از چرایی جنگ دیگر یک بحث نظری نبود، چرا که جهان با تناقضی جدی روبهرو شده بود، تمدنی که به پیشرفت علمی، صنعتی و فنی خود میبالید، همچنان توانایی آن را داشت که دانش و امکاناتش را در خدمت کشتار گسترده قرار دهد.
این تناقض هنوز هم از میان نرفته است و بشر در فاصله نزدیک به یک قرن از زمان نگارش این نامهها، در حوزههای گوناگون علمی پیشرفتهای چشمگیری داشته، اما همچنان شاهد جنگهایی است که قربانیان اصلی آنها مردم عادیاند. بنابراین، مسئلهای که اینشتاین و فروید مطرح کردند به تاریخ محدود نمانده است، بلکه پرسش آنها همچنان در برابر جهان امروز قرار دارد.
اینشتاین در طرح مسئله جنگ، توجه ویژهای به ساختار قدرت سیاسی دارد و پرسش اساسی وی این است که چگونه میتوان اختلاف میان دولتها را به شکلی حل کرد که به درگیری نظامی نینجامد. از نظر ایشان، یکی از مشکلات اصلی نظم جهانی این است که دولتها، با وجود پذیرش ضرورت همکاری بینالمللی در عمل حاضر نیستند همیشه خود را تابع یک مرجع مشترک و الزامآور بدانند، چرا که هر دولت منافع و محاسبات خاص خود را دارد و ممکن است هنگامی که احساس خطر میکند، بهجای پذیرش داوری یا مذاکره، استفاده از قدرت نظامی را انتخاب کند. در چنین وضعیتی، دعوت به صلح بهتنهایی کافی نیست، چرا که اگر قرار باشد هر دولت درباره زمان استفاده از زور، خودش تصمیم بگیرد و هیچ سازوکار مؤثری برای جلوگیری از تجاوز وجود نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت که توصیههای اخلاقی مانع وقوع جنگ شوند.
اینشتاین از همین زاویه به ضرورت تقویت نهادهای بینالمللی میرسد. از نگاه وی، برای جلوگیری از جنگ باید سازوکاری وجود داشته باشد که بتواند اختلافات را حل کند و دولتها را به رعایت قواعد مشترک متعهد سازد. البته این پیشنهاد، پرسشهای مهمی را نیز پیش میکشد،مثلا اگر قدرتهای بزرگ حاضر به پذیرش محدودیت نباشند، نهادهای بینالمللی چگونه میتوانند وظیفه خود را انجام دهند؟ اگر اجرای قوانین بینالمللی به اراده همان دولتهایی وابسته باشد که از قدرت نظامی برخوردارند، چه تضمینی برای اجرای عادلانه آنها وجود خواهد داشت؟
این پرسشها از ارزش دیدگاه اینشتاین نمیکاهد، بلکه نشان میدهد تحقق صلح، به چیزی بیش از تأسیس نهادهای بینالمللی نیاز دارد، و این نهادها زمانی میتوانند مؤثر باشند که از اعتبار، قدرت اجرایی و حمایت واقعی برخوردار باشند. از همین رو، نکته مهم در نگاه اینشتاین آن است که جنگ را نمیتوان صرفاً به دشمنی میان ملتها نسبت داد، بلکه گاهی ساختارهای سیاسی و مناسبات قدرت بهگونهای عمل میکنند که حتی در شرایطی که مردم از جنگ خستهاند، امکان وقوع درگیری همچنان وجود دارد. بنابراین، اگر قرار است جنگ کاهش یابد باید علاوه بر تغییر نگرشها، درباره سازوکارهای تصمیمگیری و مهار قدرت نیز چارهاندیشی کرد.
پاسخ فروید، بحث را به نقطه دیگری میبرد، وی میپرسد آیا میتوان انتظار داشت انسان با همه تعارضها و تمایلات متضاد درونیاش، روزی بهطور کامل از خشونت دست بکشد؟ فروید در چارچوب نظریه روانکاوی خود، به نقش پرخاشگری و نیروهای ویرانگر در روان انسان توجه میکند. از نظر وی، رفتار انسان تنها با عقل و محاسبه توضیح داده نمیشود، بلکه تمایلاتی وجود دارند که ممکن است با خواستههای آگاهانه فرد در تضاد باشند و در شرایطی خاص، در رفتار او ظاهر شوند.
در نگاه فروید، میل به زندگی، پیوند و حفظ روابط انسانی در کنار گرایشهای پرخاشگرانه و ویرانگر قرار دارد و این نیروها ممکن است در زندگی فردی به شکل تعارض و خشونت بروز کنند یا در سطح جمعی، در قالب دشمنی میان گروهها و ملتها ظاهر شوند. بنابراین، اهمیت این دیدگاه در آن است که فروید، برخلاف تصور سادهانگارانهای که انسان را موجودی کاملاً عقلانی میداند، بر پیچیدگی روان تأکید میکند.
تجربه تاریخ نیز تا اندازهای این مسئله را تأیید میکند که جوامعی هم که از دانشگاهها، مراکز علمی و نظامهای آموزشی پیشرفته برخوردار بودهاند، لزوماً از جنگ و خشونت مصون نماندهاند. دانش و توانایی فکری میتوانند در خدمت رفاه عمومی قرار گیرند، اما ممکن است برای سازماندهی جنگ و افزایش قدرت تخریب نیز به کار گرفته شوند. با این حال، دیدگاه فروید را نباید به این معنا گرفت که جنگ سرنوشتی تغییرناپذیر است یا انسان هیچ امکانی برای مهار خشونت ندارد،بلکه شناخت ریشههای پرخاشگری میتواند به فهم بهتر رفتار انسان کمک کند، اما از این شناخت نمیتوان نتیجه گرفت که همه جنگها اجتنابناپذیرند.
همچنین، نظریه روانکاوانه بهتنهایی نمیتواند تمام ابعاد جنگ را توضیح دهد، چرا که جنگ پدیدهای تاریخی و سیاسی است و عواملی مانند رقابت بر سر منابع، استعمار، منافع اقتصادی، ملیگرایی افراطی و تصمیمهای رهبران نیز در شکلگیری آن نقش دارند و تقلیل همه این عوامل به غرایز انسانی، تصویری ناقص از مسئله به دست میدهد. از این منظر، ارزش نگاه فروید در آن است که اجازه نمیدهد جنگ را تنها با تغییر چند قانون یا جابهجایی چند سیاستمدار توضیح دهیمف بلکه توجه ما را به لایههایی از رفتار انسان جلب میکند که گاهی در تحلیلهای صرفاً سیاسی نادیده گرفته میشوند.
یکی از پرسشهای مهمی که از دل این مکاتبه بیرون میآید، نسبت میان پیشرفت تمدن و کاهش خشونت است. معمولاً انتظار داریم افزایش دانش، گسترش آموزش و پیشرفت فناوری، انسان را به زندگی مسالمتآمیز نزدیکتر کند؛ اما تاریخ نشان میدهد که این رابطه همیشه مستقیم و قطعی نیست.
علم به انسان امکان داده است بیماریها را بهتر بشناسد، ارتباطات را گسترش دهد و بسیاری از مشکلات زندگی را حل کند. در عین حال، همین دانش میتواند در ساخت سلاحهای پیشرفته و افزایش توان تخریب به کار گرفته شود. بنابراین، مسئله فقط میزان پیشرفت علمی نیست، بلکه این است که دانش در چه ساختاری و با چه هدفی به کار گرفته میشود. در اینجاست که پرسش اینشتاین و فروید اهمیت بیشتری پیدا میکند، چرا که اگر انسان بتواند ابزارهای پیچیده بسازد، اما نتواند قدرت خود را مهار کند، پیشرفت فنی بهتنهایی تضمینی برای امنیت نخواهد بود.
این مسئله در جهان امروز نیز دیده میشود، به طوری که گسترش رسانهها و شبکههای ارتباطی، امکان دسترسی به اطلاعات را افزایش داده است و با این حال، همین ابزارها گاهی برای انتشار نفرت، تحریک احساسات جمعی و توجیه خشونت به کار میروند و دسترسی بیشتر به اطلاعات، لزوماً به معنای شناخت دقیقتر واقعیت نیست. به همین دلیل، تمدن را نمیتوان تنها با میزان دانش یا امکانات مادی سنجید. توانایی حل اختلاف، پذیرش حقوق دیگران، مهار قدرت و جلوگیری از تبدیل تفاوتها به دشمنی نیز بخشی از معنای پیشرفت انسانی است. البته نباید از این بحث نتیجه گرفت که علم و عقل در جلوگیری از جنگ بیاثرند، بلکه مسئله آن است که این ابزارها بهتنهایی کافی نیستند و برای اثرگذاری به نهادهای مناسب، مسئولیتپذیری سیاسی و فرهنگ عمومی نیاز دارند.
یکی از نکاتی که هنگام خواندن چرا جنگ؟ باید به آن توجه کرد، ضرورت تفکیک میان انواع جنگ و انگیزههای شکلگیری آنهاست، چرا که اگر جنگ را تنها نتیجه میل انسان به خشونت بدانیم، تفاوت میان تجاوز نظامی، دفاع از سرزمین، اشغال و مقاومت در برابر سلطه از میان میرود. همچنین از نظر اخلاقی و حقوقی، نمیتوان آغاز یک جنگ تجاوزکارانه را با دفاع از مردمی که مورد حمله قرار گرفتهاند، یکسان دانست. هر بررسی جدی درباره جنگ باید بپرسد چه کسی درگیری را آغاز کرده، چه اهدافی را دنبال میکند، چه کسانی هزینه آن را میپردازند و آیا راههای دیگری برای حل اختلاف وجود داشته است یا خیر.
این تمایز اهمیت زیادی دارد، زیرا گاهی واژه صلح به شکلی به کار میرود که گویی پایان درگیری، صرفنظر از شرایط آن، به معنای حل مسئله است. اما توقف جنگ، اگر با تداوم اشغال، تهدید یا بیعدالتی همراه باشد، لزوماً صلحی پایدار ایجاد نمیکند. در مقابل، توجیه خشونت به نام عدالت نیز نمیتواند هر اقدامی را مجاز سازد و حفظ جان غیرنظامیان، رعایت اصول انسانی و توجه به پیامدهای اقدامات نظامی، از موضوعاتی است که در هر ارزیابی اخلاقی از جنگ باید جدی گرفته شود.
مکاتبه اینشتاین و فروید را میتوان نقطه شروعی برای طرح چنین پرسشهایی دانست، هرچند پاسخ جامع به آنها به بررسیهای تاریخی، سیاسی و حقوقی بیشتری نیاز دارد.
یکی از امتیازهای چرا جنگ؟ انتخاب موضوعی است که از مرز یک رشته علمی فراتر میرود. این کتاب خواننده را با دو شیوه متفاوت اندیشیدن یعنی نگاه سیاسی و نهادی اینشتاین و نگاه روانشناختی فروید رو به رو میکند و حاصل این مواجهه، تصویری چندوجهی از مسئله جنگ است که میتواند زمینه گفتوگو و تأمل را فراهم کند. همچنین قالب مکاتبه نیز به جذابیت اثر کمک میکند و بهجای آنکه خواننده تنها با یک نظریه منسجم و یکطرفه مواجه باشد، با پرسشی روبهرو میشود که از دو زاویه متفاوت بررسی شده است، و همین ویژگی کتاب را برای مخاطبانی فراتر از متخصصان سیاست یا روانشناسی قابل استفاده میکند.
با این حال، نباید انتظار داشت که این مکاتبه پاسخی نهایی برای تمام پرسشهای مربوط به جنگ ارائه دهد. نامههای اینشتاین و فروید در شرایط تاریخی مشخصی نوشته شدهاند و برای تحلیل جنگهای معاصر باید در کنار پژوهشهای جدیدتر درباره اقتصاد سیاسی جنگ، استعمار، ساختارهای امنیتی و روابط بینالملل خوانده شوند. از سوی دیگر، ایدههای مطرحشده در این مکاتبه بیش از آنکه دستورالعملی اجرایی برای پایاندادن به جنگ باشند، چارچوبی برای فهم مسئله فراهم میکنند.
درباره کیفیت ترجمه خسرو ناقـد نیز، داوری دقیق مستلزم بررسی متن فارسی و مقایسه آن با نسخه اصلی است. از روی جلد کتاب نمیتوان درباره دقت ترجمه یا کیفیت ویرایش آن حکم قطعی داد. اما با این حال، انتخاب و انتشار چنین متنی در فارسی، فرصتی برای آشنایی مخاطبان با یکی از گفتوگوهای مهم قرن بیستم درباره جنگ و سرشت انسان فراهم میکند.
شاید مهمترین ویژگی چرا جنگ؟ این باشد که خواننده را با پرسشی روبهرو میکند که پاسخ آن با یک جمله یا یک نظریه تمام نمیشود. اینشتاین میخواهد بداند چگونه میتوان قدرت سیاسی را مهار کرد و فروید یادآوری میکند که خشونت را نمیتوان تنها با توصیههای اخلاقی از میان برد. این دو نگاه، در کنار یکدیگر نشان میدهند که صلح نه نتیجه خودکار پیشرفت علمی است و نه محصول نیت خوب انسانهاست، بلکه صلح به ساختارهای سیاسی کارآمد، مسئولیتپذیری دولتها، شناخت ریشههای خشونت و ارادهای جدی برای حل اختلافات نیاز دارد. از این رو، بشر امروز بیش از هر زمان دیگری توانایی تولید دانش و ابزارهای پیچیده را دارد، اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست که آیا توانسته است به همان اندازه که قدرت خود را افزایش داده، بر مهار آن نیز مسلط شود؟ بنابراین چرا جنگ؟ پاسخی قطعی به این پرسش نمیدهد، اما ارزش کتاب در ایناست که اجازه نمیدهد مسئله جنگ را ساده بگیریم و به توضیحاتی سطحی درباره دشمنی ملتها یا تصمیمهای چند سیاستمدار بسنده کنیم.
انتهای پیام/