Blog
مهدی گلشنی؛ جایی میان فیزیک، فلسفه و دین – خبرآنلاین
به گزارش خبرگزاری رز نیوز، فعالیت گلشنی فقط به مباحث نظری و فلسفی محدود نماند. سالها در دانشگاه شریف تدریس و پژوهش کرد، در شکلگیری نهادهای علمی نقش داشت و در سالهای پایانی عمرش، با همان صراحتی که درباره مبانی علم حرف میزد، از وضعیت دانشگاههای ایران انتقاد میکرد.
برکلی و آغاز پژوهش در فیزیک بنیادی
گلشنی تحصیل فیزیک را در دانشگاه تهران آغاز کرد و پس از آنبه دانشگاه برکلی رفت و آنجا در رشته فیزیک ذرات بنیادی در سال ۱۳۴۸ دکترای خود را دریافت کرد. گلشنی در دوره تحصیل خود در دانشگاه برکلی با دو فیزیکدان برجسته، موری گلدمبرگر و استیون واینبرگ، نیز کار کرد که هر دو بعدها، برندگان جایزه نوبل فیزیک نام گرفتند.
میراث دکتر گلشنی در فیزیک فقط محدود به مقالات و پژوهشهای او نیست. مشارکت در راهاندازی دوره کارشناسی ارشد فیزیک،تأسیس مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات که بعدها با نام پژوهشگاه دانشهای بنیادی شناخته شد، و همچنین پایهگذاری دوره دکترای فیزیک در دوران ریاستش بر دانشکده فیزیک شریف، از او چهرهای ماندگار در فیزیک ایران ساخت.
از فیزیک تا فلسفه علم
گلشنی در روایت زندگی خود، از ریشههای شکلگیری علاقهاش به علم فیزیک اینطور یاد میکند: «درواقع در ضمن تحصیلات حوزوی و بهویژه مطالعه فلسفه بود که علاقهمندی خود را به فیزیک بیشتر و بیشتر دریافتم.» در دوران تحصیل در دانشگاه تهران، کلاسهای محمود حسابی نیز موثر بودند. گلشنی از درسی یاد میکرد که حسابی در آن به دوگانگی موج و ذره و اختلاف دیدگاه فیزیکدانان درباره آن پرداخته بود. به روایت خودش، این نخستین مواجهه جدیاش با مباحث بنیادی فیزیک بود. بعدها در برکلی، این پرسشها را در سطح تخصصیتری دنبال کرد. فراتر از فهم نظریات، مهدی گلشنی که سر در پی یافتن نسبت نظریه علمی باواقعیت داشت، به تدریج وارد فضای فلسفه علم شد. به اعتقاد او فیزیکدان نمیتوانست از مباحثی مانند علیت، واقعیت و حدود شناخت تجربی بینیاز باشد. حتی اگر مستقیماً سراغ فلسفه نرود، در کار علمی خود ناچار است درباره این مسائل موضع بگیرد. به همین دلیل، آشنایی با فلسفه علم را بخشی از آموزش جدی علوم طبیعی میدانست.
تلاش او برای وارد کردن این مباحث به دانشگاه، سر انجام به تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف انجامید. شکلگیری این گروه در یک دانشگاه فنی و مهندسی، اتفاق مهمی بود؛ نه فقط به این دلیل که رشته تازهای به مجموعه رشتههای دانشگاهی اضافه میشد، بلکه چون قرار بود ارتباطی برقرار کند که در ساختار دانشگاهی ایران چندان جدی گرفته نمیشد: ارتباط میان علوم طبیعی و فلسفه.
گلشنی بعدها در راهاندازی دوره دکتری فلسفه علم در شریف نیز نقش داشت و در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برای گسترش آموزش فلسفه علم و تاریخ علم تلاش کرد. او از منتقدان سرسخت شکاف میان دانشکدههای فیزیک و فلسفه بود و این وضعیت را نتیجه تخصصگرایی افراطی میدانست. در یکی از سخنرانیهایش درباره تحولات جدید ریاضی و فیزیک، از این گفت که دانشکدههای فیزیک در برابر ورود مباحث فلسفی مقاومت میکنند و گروههای فلسفه هم چندان به آشنایی با علوم تجربی علاقه نشان نمیدهند.

علم و دین؛ اختلاف بر سر مبانی علم
پرداختن به بحث علم و دین بخش مهم دیگری از فعالیت فکری گلشنی بود. او در این زمینه مخالف برداشت رایج از علم دینی بود؛ در گفتوگو با خبرنامه دانشجویان ایران، وقتی از او درباره معنای علم دینی پرسیدند، پاسخ داد: «ما نمیگوییم که تجربه و نظریهپردازی را کنار بگذارید، اصلاً دریچههای کاوش جهان طبیعت همین راهی است که غرب میپیماید.» او تأکید میکرد که روش شناخت طبیعت همچنان بر مشاهده، آزمایش و نظریهپردازی استوار است. اختلافش با تلقی سکولار از علم، به مبانی فلسفی و متافیزیکی آن بازمیگشت.
از نظر گلشنی، دادههای تجربی همیشه فقط یک نظریه را تأیید نمیکنند. ممکن است چند نظریه بتوانند مجموعهای از شواهد را توضیح دهند و دانشمند برای انتخاب میان آنها به اصولی فراتر از تجربه متوسل شود. برای روشن کردن این مسئله، تفاوت میان نگاه غایتمند و غایتناگرا به طبیعت را مثال میزد: «یک عالم میگوید که طبیعت هدف دارد و عالم دیگر میگوید که طبیعت هدف ندارد.» به اعتقاد او، کسی که هدفی در طبیعت پیدا نکرده، نمیتواند از این نیافتن نتیجه بگیرد که طبیعت اساساً غایتی ندارد. به تعبیر خودش، «حداکثر میتواند بگوید که من هدف طبیعت را نیافتم.»
بخش دیگر دیدگاه او به کاربرد علم مربوط میشد. گلشنی معتقد بود علم بهتنهایی تضمین نمیکند که تواناییهای تازه انسان در مسیر درستی به کار گرفته شوند. دانش علمی میتواند به بهبود زندگی کمک کند، اما در خدمت جنگ، تخریب محیط زیست و نابودی انسانها نیز قرار میگیرد. او در همان گفتوگو موضع خود را چنین خلاصه کرد: «درواقع، من فعالیت علمی را بخشی از فعالیت دینی میدانم با ابزار خودش.» منظورش این بود که پژوهش علمی با روشهای خاص خود پیش میرود، اما میتواند در چارچوب یک جهانبینی دینی و با هدفی اخلاقی و انسانی معنا پیدا کند.
گلشنی برای پیش بردن این بحث پروژهای را آغاز کرد و پرسشهایی درباره تعریف علم و دین، امکان تعارض میان آنها و نقش دین در فعالیت علمی برای گروهی از دانشمندان، فیلسوفان و الهیدانان فرستاد. حاصل این کار کتاب «آیا علم میتواند دین را نادیده بگیرد؟» بود؛ مجموعهای که در نسخههای مختلف گسترش یافت و پاسخهای متفکرانی با دیدگاههای متفاوت را کنار هم قرار داد. فعالیتهای گلشنی در این حوزه به همکاریهای بینالمللی هم رسید. او از اعضای مؤسس انجمن بینالمللی علم و دین در کمبریج بود، با مرکز الهیات و علوم طبیعی در برکلی همکاری داشت و در سال ۱۹۹۵ جایزه تمپلتون را برای برنامه آموزشی علم و دین دریافت کرد.
دانشگاه؛ از نقد مقالهمحوری تا مسئله مدیریت
در کنار فعالیتهای علمی و فلسفی، سالها در ساختار دانشگاهی و نهادهای علمی کشور مسئولیت داشت. ریاست دانشکده فیزیک شریف، معاونت دانشگاه، ریاست گروه علوم پایه فرهنگستان علوم و مدیریت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از جمله مسئولیتهای او بود. گلشنی با چنین سوابقی انتقادات جدی را متوجه ساختار دانشگاه و آموزش عالی ایران میدانست.
یکی از صریحترین موضعگیریهایش در این زمینه، سخنرانی 25 بهمن سال 96در دانشگاه شریف بود که با تعبیر «سقوط دانشگاه» بازتاب فراوانی پیدا کرد. گلشنی از وضعیت دانشگاهی میگفت که به اعتقادش معیارهای اداری و شاخصهای کمی در آن جای کیفیت واقعی پژوهش را گرفتهاند.
او بارها تأکید کرد که با مقالهنویسی مخالف نیست و خودش هم مقالات متعددی در نشریات علمی منتشر کرده است. اعتراضش به این بود که مقاله بینالمللی به معیار اصلی ارزیابی استادان تبدیل شود. به گفته او، مقاله علمی باید «یا شامل نوعی ارزنده از نوآوری باشد و یا در رفع نیازهای کشور اثر بگذارد».
انتقادهایش از دانشگاه به مقالهمحوری ختم نمیشد. انتخاب مدیرانی سخن که تخصص علمی و مدیریتی کافی ندارند، از روابط شخصی و سیاسی در تصمیمگیریها و نبود فرهنگ نقدپذیری را یکی از مشکلات جدی دانشگاه میدانست.
البته مواضع گلشنی درباره دانشگاه بیمناقشه نماند. دانشگاه شریف در پاسخ به بخشی از انتقادهای او، از مقررات بازنشستگی استادان و ضرورت انتشار مقاله در دانشگاههای معتبر دفاع کرد. منتقدانی نیز درباره شیوه مدیریت خود او در گروه فلسفه علم پرسشهایی مطرح کردند. این اختلافها را باید در روایت کارنامه او حفظ کرد.
کارنامهای در چند میدان
مهدی گلشنی، چهره ماندگار فیزیک و بنیانگذار فلسفه علم در ایران، سیام آبان 1405 در سن 88 سالگی از دنیا رفت. گرچه میتوان با بخشی از دیدگاههای او درباره علم دینی موافق نبود یا به داوریهایش درباره دانشگاه نقد داشت، اما نمیتوان از کارنامه پربار او چشم پوشید. گلشنی از فیزیک ذرات بنیادی شروع کرد، در مبانی مکانیک کوانتومی و فلسفه فیزیک پژوهش کرد، برای وارد کردن فلسفه علم به دانشگاه تلاش کرد و سپس پرسش از نسبت علم و دین را به موضوعی برای گفتوگوی بینالمللی تبدیل کرد.
نقطه اتصال این فعالیتها، اصرار او بر طرح پرسشهایی بود که در مرز میان رشتهها قرار میگیرند. برای گلشنی، فیزیک بدون تأمل درباره مبانیاش کامل نبود، علم بدون توجه به جهانبینی و مسئولیت اخلاقی دانشمند تصویر کاملی از فعالیت علمی به دست نمیداد و دانشگاه نیز با تعداد مقالهها و رتبههای بینالمللی سنجیده نمیشد. او ممکن بود در پاسخ به این پرسشها با دیگران اختلاف داشته باشد، اما در تمام مسیر حرفهای خود کوشید آنها را در فضای علمی ایران زنده نگه دارد.
۲۲۷۲۲۷